Whalesbook
રૂપિયાના ઉછાળા પાછળનું કારણ
રૂપિયામાં આવેલો આ અચાનક સુધારો કોઈ મોટા આર્થિક સુધારાનું પરિણામ નથી, પરંતુ Reserve Bank of India (RBI) દ્વારા કરવામાં આવેલા મોટા માળખાકીય ફેરફારોની સીધી પ્રતિક્રિયા છે. વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ (Foreign Portfolio Investment) પ્રત્યે વધુ અનુકૂળ વલણ અપનાવીને, RBI એ સ્થાનિક સરકારી સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં વધુ વળતર મેળવવા માંગતા વૈશ્વિક ફંડો માટે પ્રવેશનો ખર્ચ અસરકારક રીતે ઘટાડી દીધો છે. આ નીતિગત ફેરફારનો ઉદ્દેશ્ય મૂડીના સ્થિર, બિન-સટ્ટાકીય પ્રવાહ (non-speculative inflow) બનાવવાનો છે, જે મધ્ય પૂર્વની અસ્થિરતાને કારણે સામાન્ય રીતે થતા મૂડીના આઉટફ્લો (capital outflow) સામે સંતુલન પૂરું પાડે.
વ્યૂહાત્મક તરલતા અને માળખાકીય પરિવર્તન
ફક્ત વિદેશી ભાગીદારીની મંજૂરી આપવા ઉપરાંત, Fully Accessible Route હેઠળ 15, 30 અને 40-વર્ષીય બોન્ડ્સનો સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય લાંબા ગાળાની વિદેશી મૂડીને સ્થિર કરવાનો પ્રયાસ દર્શાવે છે. General Route રોકાણકારો માટે કોન્સન્ટ્રેશન લિમિટ (concentration limits) અને સિક્યોરિટી-વિશિષ્ટ એક્સપોઝર કેપ્સ (exposure caps) દૂર કરવાથી સંસ્થાકીય રોકાણકારો માટે પહેલા જે અવરોધો હતા તે દૂર થઈ ગયા છે. 2023 ની ચલણની અસ્થિરતા દરમિયાન ભૂતકાળના પ્રતિભાવો સાથે આ વર્તમાન નીતિની સરખામણી કરતાં, RBI પ્રાદેશિક સંઘર્ષોને કારણે તેલના ભાવ ઊંચા રહેવાને કારણે વધી શકે તેવા બાહ્ય ખાતાના ખાધ (external account deficit) નું સંચાલન કરવા માટે અગાઉથી જ પોતાની જાતને સ્થિત કરી રહી હોય તેવું લાગે છે. જ્યારે પરંપરાગત બજાર વિશ્લેષકો તાત્કાલિક 50-paise નો વધારો જોઈ રહ્યા છે, ત્યારે ખરા અર્થમાં નિકાસકારોને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન (supply chain) માં અવરોધોનો સામનો કરવા માટે નવ મહિના નો નિકાસ આવક વસૂલાત સમયગાળો (export proceeds realization period) પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે, જે તેમને જરૂરી રાહત આપી રહ્યો છે.
નકારાત્મક અસરોનું વિશ્લેષણ
આ મૂડી પ્રવાહ અંગેના આશાવાદ છતાં, આ પગલાં લાંબા ગાળાની નોંધપાત્ર નબળાઈ રજૂ કરે છે. વિદેશી દેવું રોકાણને આક્રમક રીતે પ્રોત્સાહન આપીને, RBI અજાણતાં સ્થાનિક બજારને વૈશ્વિક વ્યાજ દર ચક્ર (global interest rate cycles) પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બનાવી શકે છે. જો યુએસ ટ્રેઝરી યીલ્ડ (US Treasury yields) ઊંચા રહે છે અથવા વધુ વધે છે, તો આ નવી વિદેશી જવાબદારીઓની સેવા કરવાનો ખર્ચ વધી શકે છે, જેના કારણે મૂડી પ્રવાહમાં અચાનક ઉલટો ફેરફાર થઈ શકે છે. વધુમાં, અધિકૃત ડીલર બેંકો (authorized dealer banks) માટે સ્વેપ સુવિધાઓ (swap facilities) અને હેજિંગ સપોર્ટ પરની નિર્ભરતા સૂચવે છે કે બજારની તરલતા (market liquidity) નાજુક રહે છે. ટીકાકારો દલીલ કરે છે કે આ પગલાં ભૂતકાળના કામચલાઉ હસ્તક્ષેપો જેવા જ છે, જે ટૂંકા ગાળામાં સફળ રહ્યા હોવા છતાં, ઘણીવાર ભારતના વેપાર ખાધ (trade balance) માં અંતર્ગત માળખાકીય નબળાઈઓને સંબોધવામાં નિષ્ફળ જાય છે. જો બાહ્ય જોખમ પ્રીમિયમ (external risk premiums) વધતા રહે, તો RBI ની અતિશય અસ્થિરતાને નિયંત્રિત કરવાની પ્રતિબદ્ધતા મૂડી પ્રવાહ સામે પરીક્ષણ થઈ શકે છે જેને નિયમનકારી ઢીલ દ્વારા સંપૂર્ણપણે સરભર કરી શકાતી નથી.
ભવિષ્યનું દૃશ્ય અને નીતિનો માર્ગ
બજારના સહભાગીઓ હવે જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (public sector undertakings) માટેની કન્સેશનલ સ્વેપ સુવિધાના અમલીકરણ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે, જે સપ્ટેમ્બરના અંતમાં સમાપ્ત થાય છે. વિશ્લેષકોમાં સર્વસંમતિ સૂચવે છે કે જ્યારે આ પગલાં કામચલાઉ સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે, ત્યારે રૂપિયાનો માર્ગ ઊર્જા આયાત (energy imports) અને વૈશ્વિક જોખમ ભૂખ (global risk appetite) ના માર્ગ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો રહેશે. RBI વિનિમય દર (exchange rate) પર તટસ્થ જાહેર વલણ જાળવી રાખી રહ્યું છે, તેમ છતાં આ માળખાકીય ફેરફારોનું પ્રમાણ ચલણના મૂલ્યમાં અવ્યવસ્થિત ઘટાડાને ટાળવા માટે સંસ્થાકીય પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરે છે.