ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ડિજિટલ બેંકિંગ ફ્રોડના પીડિતોને મોટી રાહત આપવા માટે ડ્રાફ્ટ નિયમો જાહેર કર્યા છે. આ નિયમો હેઠળ, ₹50,000 કે તેથી ઓછા નુકસાનના કિસ્સામાં ગ્રાહકોને ₹25,000 સુધીનું વળતર મળી શકે છે.
શું છે RBI નો નવો પ્રસ્તાવ?
RBI એ 'ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સમાં ગ્રાહક જવાબદારી મર્યાદિત કરવાના ફ્રેમવર્ક' હેઠળ આ ડ્રાફ્ટ નિયમો બહાર પાડ્યા છે. આ નિયમો 1લી જુલાઈ, 2026 થી લાગુ થવાની સંભાવના છે. આ પ્રસ્તાવનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સમાં ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ વધારવાનો અને સુરક્ષાને મજબૂત કરવાનો છે.
મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ:
- વળતરની રકમ: ₹50,000 સુધીના નુકસાન પર 85% સુધીનું, એટલે કે મહત્તમ ₹25,000 સુધીનું વળતર.
- રિપોર્ટિંગ: ગ્રાહકોએ છેતરપિંડીની જાણ બેંક અને નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (અથવા હેલ્પલાઇન 1930) પર 5 દિવસની અંદર કરવી પડશે.
- બેંકની જવાબદારી: બેંકોએ માન્ય દાવાઓ પર 30 દિવસની અંદર તપાસ કરીને નિર્ણય લેવો પડશે અને 5 દિવસમાં ચુકવણી કરવી પડશે.
ફ્રોડની વ્યાખ્યામાં વિસ્તરણ
RBI એ ડિજિટલ ફ્રોડની વ્યાખ્યાને પણ વિસ્તૃત કરી છે. હવે માત્ર અનધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શન્સ જ નહીં, પરંતુ જ્યારે ગ્રાહકોને છેતરપિંડી કરીને સ્કેમર્સને પૈસા મોકલવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે, અથવા તેમના ઓળખપત્રો ચોરાઈ જાય તેવા કિસ્સાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ગ્રાહક અને બેંકની જવાબદારી
નિયમો સ્પષ્ટપણે ગ્રાહકની બેદરકારી અને બેંકની નિષ્ફળતા વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવે છે. જો બેંકની સુરક્ષામાં ખામીને કારણે ફ્રોડ થાય, તો ગ્રાહકની કોઈ જવાબદારી રહેશે નહીં અને બેંકને તે ટ્રાન્ઝેક્શન રિવર્સ કરવું પડશે. જોકે, OTP, પાસવર્ડ શેર કરવા, માલવેર ડાઉનલોડ કરવા જેવી ગ્રાહકની બેદરકારીના કિસ્સામાં આંશિક વળતર મળી શકે છે.
રોકાણકારો માટે શું?
આ નવા નિયમો બેંકોના ઓપરેશનલ અને કમ્પ્લાયન્સ ખર્ચ પર અસર કરી શકે છે. રોકાણકારો પર નજર રાખી શકે છે કે બેંકો આ વધારાના કામકાજને કેવી રીતે સંભાળે છે. જોકે, ગ્રાહકોના વિશ્વાસમાં વધારો થવાથી ડિજિટલ પેમેન્ટ વોલ્યુમમાં વૃદ્ધિની પણ અપેક્ષા છે. બેંકોએ અસરકારક ફ્રોડ ડિટેક્શન સિસ્ટમ્સ દ્વારા વળતરના ખર્ચને નિયંત્રણમાં રાખવો પડશે.