ભારતના ફાઈનાન્શિયલ ઇન્ક્લુઝન મિશન એવા 'Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana' (PMJDY) એ ૧૨ વર્ષ પૂર્ણ કરી લીધા છે. આ યોજના હેઠળ અત્યાર સુધીમાં **૫૯ કરોડ**થી વધુ બેંક ખાતા ખોલવામાં આવ્યા છે, જેમાં કુલ **₹૩.૧૭ લાખ કરોડ**ની થાપણો જમા થઈ છે.
૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪ના રોજ શરૂ થયેલી આ યોજના ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ સુધીમાં એક સફળ મોડેલ બનીને ઉભરી છે. સરકારી આંકડા મુજબ, આ ખાતાઓમાં જમા રકમ સતત વધી રહી છે અને ૧૯ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ સુધીમાં તે ₹૩.૧૭ લાખ કરોડના આંકડાને સ્પર્શી ગઈ છે.\n\n### ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મજબૂત પકડ\n\nઆ યોજનાની સફળતાનો અંદાજ તેના વ્યાપ પરથી લગાવી શકાય છે. કુલ ખાતાધારકોમાંથી લગભગ ૭૮% ખાતા ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં છે. એટલું જ નહીં, આ ખાતાધારકોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ૫૬% જેટલી મોટી છે. પ્રતિ ખાતા દીઠ સરેરાશ ડિપોઝિટ વધીને ₹૫,૩૫૬ થઈ ગઈ છે, જે યોજનાની શરૂઆત કરતા ૩.૪ ગણી વધુ છે.\n\n### બેંકિંગ સેક્ટરને શું ફાયદો થયો?\n\nકોમર્શિયલ બેંકો માટે PMJDY એક સસ્તું મૂડી ભંડોળ (Low-cost capital) મેળવવાનું માધ્યમ બન્યું છે. આ ખાતાઓ Direct Benefit Transfer (DBT) માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. બેંકોએ અત્યાર સુધીમાં ૪૧ કરોડથી વધુ RuPay ડેબિટ કાર્ડ ઇશ્યૂ કર્યા છે, જેનો ઉપયોગ કરીને બેંકો હવે માઇક્રો-ઇન્સ્યોરન્સ અને પેન્શન જેવી સેવાઓ લોકો સુધી પહોંચાડી રહી છે.\n\n### પડકારો અને સુરક્ષા\n\nવિકાસની સાથે સાથે બેંકિંગ સેક્ટર સામે નવા પડકારો પણ આવ્યા છે. ખાસ કરીને 'મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ' (mule accounts) દ્વારા ગેરકાયદેસર વ્યવહારો થવાનું જોખમ વધ્યું છે. આને રોકવા માટે બેંકો હવે AI-આધારિત ફ્રોડ ડિટેક્શન સિસ્ટમ પર ભાર મૂકી રહી છે. આ ઉપરાંત, ખાતાઓ નિષ્ક્રિય ન થઈ જાય તે માટે પણ બેંકોએ સતત ધ્યાન આપવું પડે છે. હવે આગામી તબક્કામાં સરકાર Unified Lending Interface (ULI) દ્વારા ગ્રાહકોને ઇન્સ્ટન્ટ લોનની સુવિધા આપવા પર કામ કરી રહી છે.