ભારતીય માઇક્રોફાઇનાન્સ ક્ષેત્રે દેવાની ચુકવણીની સ્થિતિમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. જૂન 2026 સુધીમાં, પોર્ટફોલિયો એટ રિસ્ક (Portfolio at Risk) **7.1%** થી ઘટીને **2.3%** પર પહોંચી ગયો છે. આ સુધારાનું મુખ્ય કારણ આક્રમક લોન રાઇટ-ઓફ (Loan Write-offs) અને મોટા લોન મૂલ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની રણનીતિ છે. જોકે, લાંબા ગાળાના ડિફોલ્ટને બાકાત રાખવાથી આંકડા સારા દેખાય છે, જે રોકાણકારો માટે એક ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.
દેવામાં ઘટાડા પાછળનું કારણ શું?
ક્રેડિટ બ્યુરો CRIF High Mark ના તાજા આંકડા મુજબ, ભારતીય માઇક્રોફાઇનાન્સ ક્ષેત્રે તેની એસેટ ક્વોલિટી (Asset Quality) માં નોંધપાત્ર સુધારો દર્શાવ્યો છે. જૂન 2026 સુધીમાં, પોર્ટફોલિયો એટ રિસ્ક (PAR) — જે 180 દિવસ સુધી બાકી રહેલી લોનનું માપ છે — છેલ્લા વર્ષના સમાન ગાળામાં 7.1% થી ઘટીને 2.3% પર આવી ગયો છે. આ ઘટાડો સમગ્ર ઉદ્યોગમાં ક્લીનર લોન બુક (Loan Book) દર્શાવે છે.
રાઇટ-ઓફની રણનીતિ અને અસર
રોકાણકારોએ એ નોંધવું જરૂરી છે કે આ સુધારો આંશિક રીતે ટેકનિકલ છે. Stressed Loans માં ઘટાડો લાવવામાં સૌથી મોટું યોગદાન ઉદ્યોગ દ્વારા આક્રમક રીતે ખરાબ લોન રાઇટ-ઓફ (Bad Loan Write-offs) કરવાનું છે. જ્યારે ધિરાણકર્તાઓ આ એસેટ્સને રાઇટ-ઓફ કરે છે, ત્યારે તે સક્રિય લોન પોર્ટફોલિયોમાંથી દૂર થઈ જાય છે, જેનાથી તાત્કાલિક ધોરણે ડિફોલ્ટ ટકાવારી ઓછી થાય છે. ભલે આનાથી વર્તમાન બુક સ્વસ્થ દેખાય, પરંતુ તે ડિફોલ્ટ થયેલા ઉધાર લેનારાઓ પાસેથી રોકડ વસૂલાત દર્શાવતું નથી.
મોટા લોન મૂલ્યો તરફ વળ્યા માઇક્રોફાઇનાન્સ સંસ્થાઓ?
માઇક્રોફાઇનાન્સ સંસ્થાઓ (MFIs) ની કામગીરીમાં પણ સ્પષ્ટ વ્યૂહાત્મક ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. ધિરાણકર્તાઓ મોટા લોન મૂલ્યો (Larger Loan Sizes) તરફ વધુને વધુ આગળ વધી રહ્યા છે. જૂન 2026 ના અંત સુધીમાં, સરેરાશ ટિકિટ સાઈઝ (Average Ticket Size) વધીને ₹62,100 થઈ ગઈ છે, જ્યારે એક વર્ષ પહેલા તે ₹53,600 હતી. આ દર્શાવે છે કે કંપનીઓ નવા, ઉચ્ચ-જોખમવાળા ગ્રાહક વર્ગોમાં ઝડપથી વિસ્તરણ કરવાને બદલે હાલના, ક્રેડિટ-ટેસ્ટેડ (Credit-Tested) ઉધાર લેનારાઓ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. આ પુનરાવર્તિત ઉધાર લેનારાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એ જોખમ સંચાલનનો માર્ગ ગણી શકાય, જોકે તે ગ્રાહકોના ચોક્કસ જૂથમાં એક્સપોઝરની સાંદ્રતા બનાવે છે.
NBFC-MFIs નો વધતો પ્રભાવ અને ડિસપર્સમેન્ટમાં ઘટાડો
નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપની-માઇક્રોફાઇનાન્સ સંસ્થાઓ (NBFC-MFIs) આ વાતાવરણમાં વધુ પ્રભાવશાળી બની રહી છે. કુલ માઇક્રોફાઇનાન્સ પોર્ટફોલમાં તેમનો હિસ્સો વધીને 44% થયો છે, જે એક વર્ષ પહેલા 38.8% હતો. દરમિયાન, કુલ માઇક્રોફાઇનાન્સ ડિસપર્સમેન્ટ (Disbursements) માં ક્વાર્ટર-ઓન-ક્વાર્ટર 20% નો ઘટાડો જોવા મળ્યો, જે જૂન ક્વાર્ટરમાં ₹61,100 કરોડ સુધી પહોંચ્યો. આ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ મોસમી પરિબળો (Seasonal Factors) છે, કારણ કે માઇક્રોફાઇનાન્સ ક્ષેત્રમાં ક્રેડિટ માંગ વર્ષના અમુક મહિનાઓમાં ધીમી પડે છે.
રોકાણકારો માટે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો
જ્યારે 2.3% નો આંકડો હકારાત્મક લાગે છે, ત્યારે રોકાણકારો માટે આ ડેટાની મર્યાદાઓને સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે. આ ગણતરીમાં 180 દિવસથી વધુ બાકી લોનનો સમાવેશ થતો નથી. જો આ લાંબા ગાળાના ડિફોલ્ટનો સમાવેશ કરવામાં આવે, તો Stressed Levels 2.3% કરતાં વધુ હોઈ શકે છે. વધુમાં, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર મેક્રોઇકોનોમિક પરિબળો, જેમ કે પ્રાદેશિક વરસાદની પેટર્ન અને કૃષિ ઉત્પાદન, પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહે છે, જે માઇક્રો-ઉધાર લેનારાઓની લોન ચૂકવવાની ક્ષમતાને સીધી અસર કરે છે. ભવિષ્યમાં, રોકાણકારો એ જોઈ શકે છે કે હાલની રણનીતિ હાલના ઉધાર લેનારાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વૃદ્ધિ જાળવી રાખશે કે કેમ અને શું ઉદ્યોગ ભારે રાઇટ-ઓફ પર આધાર રાખ્યા વિના એસેટ ક્વોલિટી જાળવી શકશે.