ભારતીય મહિલાઓ: ભરોસાપાત્ર ગ્રાહક, પણ ફાઇનાન્સિયલ પ્રોડક્ટ્સથી કેમ દૂર? રેડસીરનો મોટો ખુલાસો!

શા માટે મહિલાઓ ફાઇનાન્સિયલ પ્રોડક્ટ્સ અપનાવવામાં પાછળ છે?

ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ક્લુઝન (Financial Inclusion) ના પ્રયાસો છતાં, ભારતીય બેન્કિંગ, ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ અને ઇન્શ્યોરન્સ (BFSI) સેક્ટર એક વિરોધાભાસનો સામનો કરી રહ્યું છે: મહિલાઓ, જેઓ અત્યંત ભરોસાપાત્ર અને શિસ્તબદ્ધ ગ્રાહકો તરીકે સાબિત થઈ ચૂકી છે, તેઓ મુખ્ય ફાઇનાન્સિયલ પ્રોડક્ટ્સમાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી રજૂઆત ધરાવે છે. રેડસીર સ્ટ્રેટેજી કન્સલ્ટન્ટ્સના તાજેતરના રિપોર્ટ "Designing for Her: Unlocking Women's FinTech Adoption in India" મુજબ, સમસ્યા પહોંચનો અભાવ નથી, પરંતુ એડોપ્શન (Adoption) માં નિષ્ફળતા છે. આ અંતર BFSI સંસ્થાઓ માટે એક મોટી માર્કેટની તક રજૂ કરે છે.

આંકડા શું કહે છે?

રેડસીરના આંકડા આ અસમાનતાને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે. મહિલાઓ ફક્ત 17% પર્સનલ લોન અને 13% ક્રેડિટ કાર્ડ પોર્ટફોલિયો ધરાવે છે. રોકાણની વાત કરીએ તો, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ મેનેજમેન્ટ હેઠળની સંપત્તિમાં તેમનો હિસ્સો માત્ર 34% અને નવી લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ પોલિસીમાં 27% છે. આ સતત જેન્ડર ગેપ (Gender Gap) જોવા મળે છે, તેમ છતાં મહિલાઓ ક્રેડિટ ક્વોલિટી (Credit Quality) માં પુરુષો કરતાં વધુ સારી સાબિત થઈ છે. તેમના ડિફોલ્ટ રેટ (Delinquency Rate) 1.6% છે, જ્યારે પુરુષોમાં તે 2.2% છે. આ ઉપરાંત, તેઓ વધુ સમજપૂર્વક ધિરાણ લે છે અને બચત કરવામાં સુસંગતતા દર્શાવે છે.

મુખ્ય અવરોધો: ડિઝાઇન, વિશ્વાસ અને ડિજિટલ ગેપ

નિષ્ણાતોના મતે, મોટાભાગની ફાઇનાન્સિયલ પ્રોડક્ટ્સ પુરુષોના વર્તન (Male Behaviors) ને ધ્યાનમાં રાખીને ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે અને પછી મહિલાઓ માટે તેમાં ફેરફાર કરાય છે. આ પુરુષ-કેન્દ્રિત (Male-centric) સિસ્ટમ અવરોધ ઊભો કરે છે. મહિલાઓ નાણાકીય નિર્ણયો લેતા પહેલા સામુદાયિક સંકેતો (Community Signals) અને પરિવારની પુષ્ટિ (Family Validation) પર વધુ આધાર રાખે છે, લગભગ પાંચમાંથી ચાર મહિલાઓ પરિવારના સભ્યોની સલાહ લે છે. 54% મહિલાઓ માટે નવી ફાઇનાન્સિયલ પ્રોડક્ટ્સ પસંદ કરતી વખતે અપૂરતી માહિતી મુખ્ય અવરોધ છે. વધુમાં, જ્યાં ડિજિટલ ફાઇનાન્સિયલ ઇકોસિસ્ટમ (Digital Financial Ecosystem) ખૂબ વિકસી છે, ત્યાં મહિલાઓ હજુ પણ ડિજિટલ સમાવેશ (Digital Inclusion) માં અવરોધોનો સામનો કરે છે. મહિલાઓ વચ્ચે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે (છેલ્લા દાયકામાં 20% થી વધીને 47%), તેમ છતાં ડેટા પ્રાઇવસી (Data Privacy) અને સિક્યોરિટી (Security) અંગેની ચિંતાઓ યથાવત છે, સાથે જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન (Personalized Guidance) નો અભાવ પણ છે. UPI નો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે (ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં 38% મહિલાઓ સાપ્તાહિક UPI વાપરે છે), પરંતુ ઔપચારિક બચત (Formal Savings) નું પ્રમાણ ઓછું છે, જેમાં માત્ર 32% મહિલાઓ ઔપચારિક નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા બચત કરે છે.

વિશાળ તક અને વિકસતું લેન્ડસ્કેપ

આ ઓછું પેનિટ્રેશન (Underpenetration) એક નોંધપાત્ર માર્કેટની તક છુપાવે છે. અંદાજે 75 મિલિયન ડિજિટલી સક્રિય કાર્યરત મહિલાઓ સાથે, ભારત BFSI માર્કેટ માટે વિશાળ સંભાવના ધરાવે છે. કસ્ટમાઇઝ્ડ ફાઇનાન્સિયલ ઓફરિંગ્સ (Tailored Financial Offerings) દ્વારા અંદાજે ₹2,00,000 અબજ (લગભગ $2.8 ટ્રિલિયન USD) ની સંભવિત અસ્કયામતોનું સંચાલન (Assets Under Management) થઈ શકે છે, જે ધિરાણ અને વીમા ક્ષેત્રે પણ મોટી તકો ઊભી કરશે. મહિલા શ્રમ દળની વધતી ભાગીદારી અને નાણાકીય સ્વતંત્રતા (Financial Independence) માંગને વેગ આપી રહી છે. માર્ચ 2024 સુધીમાં, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ AUM માં મહિલાઓનો હિસ્સો લગભગ 21% હતો, જે માર્ચ 2017 માં 15% હતો. સ્ટોક માર્કેટમાં પણ તેમનો પ્રવેશ વધી રહ્યો છે, જ્યાં દર ચાર નવા રોકાણકારમાંથી એક મહિલા છે. ફિનટેક (Fintech) કંપનીઓ વિશ્વાસ અને સુસંગતતાના અંતરને દૂર કરવા માટે વેલ્થટેક (Wealthtech) અને પર્સનલ ફાઇનાન્સિયલ મેનેજમેન્ટ (PFM) સોલ્યુશન્સ વિકસાવી રહી છે. પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) અને પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY) જેવી યોજનાઓ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને ખાતા અને કોલેટરલ-ફ્રી ફાઇનાન્સ (Collateral-free Finance) પૂરા પાડવામાં મદદરૂપ થઈ છે, જેમાં નવેમ્બર 2023 સુધીમાં સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા (Stand-Up India) લોનનો 84% હિસ્સો મહિલાઓને મંજૂર થયો હતો.

પડકારો અને આગળનો રસ્તો

આ હકારાત્મક પ્રવાહો છતાં, માળખાકીય પડકારો પ્રબળ રહે છે. પ્રોડક્ટ્સને મહિલાઓ માટે ડિઝાઇન કરવાને બદલે તેમાં ફેરફાર કરવાની મૂળભૂત સમસ્યા વ્યાપક છે. આના પરિણામે સુસંગતતા (Relevance) અને વિશ્વાસનો અભાવ રહે છે, જે ઉચ્ચ-મૂલ્યની પ્રોડક્ટ્સના એડોપ્શનને અસર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને ધિરાણના મોટા અંતરનો સામનો કરવો પડે છે, જ્યાં ફક્ત 10% મહિલાઓ ઔપચારિક ક્રેડિટ (Formal Credit) મેળવી શકે છે. ધિરાણકર્તાઓ દ્વારા ઓછો ક્રેડિટ હિસ્ટ્રી (Credit History) અને બિઝનેસ અનુભવ (Business Experience) ને કારણે જોખમની ધારણા મહિલાઓને વધુ ગેરલાભમાં મૂકે છે. આ ઉપરાંત, સામાજિક ધોરણો (Societal Norms), મર્યાદિત નાણાકીય સાક્ષરતા (Financial Literacy - માત્ર 21% મહિલાઓ નાણાકીય રીતે શિક્ષિત છે) અને કોલેટરલ (Collateral) નો અભાવ નોંધપાત્ર અવરોધો બની રહે છે. ડિજિટલ ડિવાઇડ (Digital Divide) પણ યથાવત છે; મહિલાઓમાં સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે, તેમ છતાં એપ્સથી ઓછી પરિચિતતા, ઓનલાઈન છેતરપિંડીનો ડર અને અસંગત કનેક્ટિવિટીને કારણે ડિજિટલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ (Digital Financial Services) અપનાવવામાં અવરોધ આવે છે. ક્રેડિટ મૂલ્યાંકન દરમિયાન ગર્ભિત પૂર્વગ્રહો (Implicit Biases) અને આક્રમક વ્યક્તિગત પ્રશ્નો જેવા જેન્ડર-વિશિષ્ટ અવરોધો "ફંડિંગ ગ્લાસ સીલિંગ" (Funding Glass Ceiling) ને મજબૂત બનાવે છે. ઘણા નાણાકીય મેટ્રિક્સમાં લિંગ-વિભાજિત ડેટા (Gender-disaggregated Data) નો અભાવ નીતિ ઘડનારાઓ માટે અસરકારક, મહિલા-વિશિષ્ટ વ્યૂહરચના ડિઝાઇન કરવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે.

એડોપ્શન તરફની સફર

BFSI ખેલાડીઓ માટે આગળનો રસ્તો પુરુષ-કેન્દ્રિત 'એક્સેસ' (Access) મોડેલથી ઘર-કેન્દ્રિત 'એડોપ્શન' (Adoption) સ્ટ્રેટેજી તરફ વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન લાવવાનો છે. આ માટે વિશ્વાસ અને સુસંગતતા કેવી રીતે પહોંચાડવામાં આવે છે તેની મૂળભૂત પુનઃરચના કરવાની જરૂર છે. માહિતીના અંતરને દૂર કરવું, મહિલાઓ માટે તૈયાર કરેલ ડિજિટલ સાક્ષરતા (Digital Literacy) વધારવી અને સાહજિક, સુરક્ષિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા આત્મવિશ્વાસ વધારવો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જે નાણાકીય સંસ્થાઓ આ એડોપ્શન અવરોધોને અસરકારક રીતે દૂર કરીને ખરેખર સમાવેશી (Inclusive), મહિલા-કેન્દ્રિત ફાઇનાન્સિયલ જર્ની (Women-centric Financial Journey) બનાવી શકશે, તે એક નોંધપાત્ર અને વફાદાર ગ્રાહક આધાર મેળવવા અને ભવિષ્યના વિકાસને વેગ આપવા માટે તૈયાર રહેશે.