ગ્રામીણ બેંકિંગ નેટવર્ક પર સંકટ: બિઝનેસ કોરોસ્પોન્ડન્ટ ઘટતા RBI સક્રિય

દેશના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં બેંકિંગ સેવા પહોંચાડતી બિઝનેસ કોરોસ્પોન્ડન્ટ (BC) સિસ્ટમ હાલમાં ભારે દબાણ હેઠળ છે. લેટેસ્ટ ડેટા મુજબ, બેંકિંગ આઉટલેટ્સની સંખ્યા FY24ના 15.48 લાખથી ઘટીને FY25માં 13.11 લાખ પર પહોંચી છે. નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion) માટે આ એક મોટો પડકાર છે.

એજન્ટો કેમ છોડી રહ્યા છે કામ?

મુખ્ય કારણ વર્તમાન કમિશન સ્ટ્રક્ચર છે. ગામડાઓમાં કામ કરતા એજન્ટોને મળતી આવક અત્યંત ઓછી છે, જેના કારણે તેઓ સ્થિર આવક મેળવવા માટે ગીગ ઈકોનોમી તરફ વળી રહ્યા છે. આ એજન્ટોનું પલાયન અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં બેંકિંગ સેવાઓ માટે મોટી ખાઈ ઉભી કરી રહ્યું છે.

RBI નો નવો પ્લાન

આ સ્થિતિ સુધારવા માટે, Reserve Bank of India એ એપ્રિલ 2026માં ડ્રાફ્ટ 'બ્રાન્ચ ઓથોરાઈઝેશન અમેન્ડમેન્ટ ડાયરેક્શન્સ' જાહેર કર્યા છે. જેમાં બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા છે:

• Business Correspondent-Banking Outlets: જે ચોક્કસ સમય માટે કામ કરશે.
• Business Correspondent-Banking Touchpoints: જે વધુ લવચીક (flexible) સેવાઓ આપશે.

નવા નિયમમાં ફિક્સ અને વેરિયેબલ પેનો સમાવેશ કરીને એજન્ટો માટે આવકનું સ્થિર માળખું બનાવવાનો લક્ષ્ય છે.

બેંકો પર અસર

જો બેંકોએ એજન્ટોને ટકાવી રાખવા માટે વધુ કમિશન ચૂકવવું પડશે, તો તેમનો ઓપરેશનલ ખર્ચ વધશે. જોકે, લાંબા ગાળે ગ્રામીણ માર્કેટમાં મજબૂત પકડ જમાવવા માટે આ રોકાણ અનિવાર્ય બની શકે છે. નવેમ્બર 2026 સુધી ચાલી રહેલી આ પ્રક્રિયા પર રોકાણકારોએ ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ.