UPI નેટવર્ક પર હવે AI Agents દ્વારા ઓટોમેટિક પેમેન્ટ કરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. આ ટેક્નોલોજીથી લેવડ-દેવડ સરળ બનશે, પરંતુ UPI ના ઈરિવર્સિબલ (Irreversible) સ્વરૂપને કારણે ફ્રોડનું જોખમ પણ વધી ગયું છે.
ભારતીય ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં મોટો બદલાવ આવી રહ્યો છે. હવે AI Agents માત્ર ગ્રાહક સેવા માટે નહીં, પણ સ્વાયત્ત રીતે નાણાકીય વ્યવહાર કરવા માટે તૈયાર છે. ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટમાં આ 'Agentic Payments' નો મુદ્દો ચર્ચાયો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય કરિયાણું કે બિલ ભરવા જેવા રૂટિન કામોને વધુ સરળ બનાવવાનો છે.
સ્પીડ અને સુરક્ષાનો પડકાર
વિદેશની ક્રેડિટ-બેસ્ડ સિસ્ટમ કરતા ભારતનું UPI અલગ છે, જ્યાં પેમેન્ટ ઈન્સ્ટન્ટ અને ઈરિવર્સિબલ છે. ઓગસ્ટ 2026 માં UPI નેટવર્કે અંદાજે 24.5 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન નોંધ્યા હતા, જેનું મૂલ્ય લગભગ ₹29.82 લાખ કરોડ જેટલું હતું. જો કોઈ AI Agent ભૂલથી કે ફ્રોડના ઇરાદે ખોટું ટ્રાન્ઝેક્શન કરે, તો બેંકો પાસે તેને પાછું ખેંચવાનો કોઈ રસ્તો હોતો નથી.
બિહેવિયરલ એનાલિસિસ તરફ ડગલાં
પરંપરાગત ફ્રોડ ડિટેક્શન સિસ્ટમ હવે જૂની પડી રહી છે. હવે પેમેન્ટ કંપનીઓ 'બિહેવિયરલ એનાલિસિસ' પર ધ્યાન આપી રહી છે. Razorpay જેવી કંપનીઓ 'Vulcan' મોડેલ દ્વારા હજારો સિગ્નલ્સ તપાસીને મિલિસેકન્ડમાં જોખમનું વિશ્લેષણ કરી રહી છે.
જવાબદારી કોની?
AI દ્વારા થતા વ્યવહારમાં ભૂલ થાય તો જવાબદારી કોની - યુઝરની, સોફ્ટવેર ડેવલપરની કે નેટવર્કની? આ અંગે RBI સક્રિય છે. સેન્ટ્રલ બેંકે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કંપનીઓ રિસ્ક મેનેજમેન્ટ આઉટસોર્સ કરી શકે છે, પરંતુ અંતિમ જવાબદારી તેમની જ રહેશે. આ માટે Wibmo, Visa, Mastercard અને Pine Labs જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓ 'ઇનવિઝિબલ' સિક્યુરિટી લેયર્સ બનાવવાનું કામ કરી રહી છે.