ભારતીય બેન્કો પર માર્જિનનું મોટું દબાણ: ડિપોઝિટ માટેની રેસ અને વધતા ખર્ચથી નફાકારકતા સામે સંકટ

માર્જિન પર દબાણ કેમ વધી રહ્યું છે?

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા વ્યાજદરોમાં કરાયેલા ઘટાડાને કારણે ભારતીય બેન્કોના Net Interest Margins (NIMs) માં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. COVID-19 પહેલાના સમયગાળામાં જ્યાં NIMs માં સરેરાશ 40 બેસિસ પોઈન્ટ્સ (bps) નો ઘટાડો થયો હતો, તેની સરખામણીમાં વર્તમાન ચક્રમાં આ ઘટાડો સરેરાશ 154 bps સુધી પહોંચી ગયો છે. આ આંકડો સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે બેન્કિંગ સેક્ટર તેના ફંડિંગ અને ભાવ નિર્ધારણ (pricing) પદ્ધતિઓમાં ઊંડાણપૂર્વક ફેરફારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.

ડિપોઝિટ માટેની સ્પર્ધા અને ફંડિંગ ખર્ચમાં વધારો

આજના સમયમાં બેન્કો માટે ડિપોઝિટ (થાપણો) એકત્રિત કરવી એ સૌથી મોટો પડકાર બની ગયો છે. ડિપોઝિટ માટેની તીવ્ર સ્પર્ધાને કારણે ફંડિંગ કોસ્ટ (ભંડોળ મેળવવાનો ખર્ચ) સતત વધી રહ્યો છે. આંકડા સૂચવે છે કે 2025 માં શેડ્યૂલ્ડ કોમર્શિયલ બેન્કો માટે સરેરાશ ડિપોઝિટ કોસ્ટ 5% કરતાં વધી ગયો છે, જે 2024 માં 4.7% હતો. બીજી તરફ, RBI દ્વારા વ્યાજદરો ઘટાડવાને કારણે, ખાસ કરીને EBLR (External Benchmark Lending Rate) સાથે જોડાયેલા ધિરાણ દરો ઘટી રહ્યા છે. બેન્કો તેમના ભંડોળનો ખર્ચ ડિપોઝિટર્સ સુધી પહોંચાડવામાં ધીમા પડી રહ્યા છે, જેના કારણે નફાકારકતા પર બેવડું દબાણ આવી રહ્યું છે.

આ સ્થિતિ ઘરગથ્થુ બચતોમાં આવેલા ફેરફારને કારણે વધુ વણસી છે. FY12 માં જ્યાં ઘરગથ્થુ મૂડીનો 58% હિસ્સો ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ્સમાં હતો, તે FY25 સુધીમાં ઘટીને માત્ર 35% થઈ ગયો છે. રોકાણકારો ઊંચા વળતર માટે અન્ય વિકલ્પો તરફ વળી રહ્યા છે. આના પરિણામે, બેન્કોને ઓછા ખર્ચે મળતી CASA (Current Account Savings Account) ડિપોઝિટ્સના બદલે વધુ મોંઘી બલ્ક ડિપોઝિટ્સ અને સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ડિપોઝિટ (CDs) નો સહારો લેવો પડી રહ્યો છે, જે માર્જિન પર વધુ બોજ લાવી રહ્યું છે.

સરકારી વિ. ખાનગી બેન્કો: ચિત્ર અલગ

માર્જિનમાં ઘટાડાની અસર બધી બેન્કો પર સમાન નથી. અભ્યાસ દર્શાવે છે કે COVID-19 યુગ દરમિયાન જ્યારે SBI અને Bank of Baroda જેવી કેટલીક સરકારી બેન્કોના માર્જિનમાં વધારો થયો હતો, ત્યારે વર્તમાન ચક્રમાં તેમને વધુ ઘટાડાનો સામનો કરવો પડ્યો છે.

ખાનગી ક્ષેત્રની બેન્કોમાં પણ આ જ વલણ જોવા મળી રહ્યું છે. Kotak Mahindra Bank ના માર્જિનમાં વર્તમાન ચક્રમાં 43 bps નો ઘટાડો થયો છે, જે 2020 માં માત્ર 20 bps હતો. Axis Bank ને 33 bps નો ઘટાડો સહન કરવો પડ્યો, જ્યારે અગાઉ કોઈ ઘટાડો જોવા મળ્યો ન હતો. HDFC Bank આ બાબતે થોડી રાહત આપી રહી છે, જ્યાં વર્તમાન ચક્રમાં માત્ર 11 bps નો ઘટાડો થયો છે, જ્યારે અગાઉ 20 bps નો ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે, મર્જર બાદ તેના NIMs 3% ની આસપાસ સ્થિર રહ્યા છે.

તાજેતરના Q3 FY25 (સપ્ટેમ્બર ક્વાર્ટર) ના અહેવાલો અનુસાર, સરકારી ક્ષેત્રની બેન્કોમાં NIMs માં ક્રમિક સુધારો જોવા મળ્યો છે, જ્યારે ખાનગી બેન્કોમાં ઘટાડો ચાલુ રહ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, SBI નો ફૂલ-બેન્ક NIM Q2 FY26 માં લગભગ 2.97% હતો, Bank of Baroda નો 2.96% અને PNB નો 2.72% રહ્યો. તેની સરખામણીમાં, Axis Bank એ 3.73% અને Kotak Mahindra Bank એ 4.54% નોંધાવ્યા હતા, જોકે Kotak માટે આ ક્રમિક ઘટાડો હતો.

વેલ્યુએશન અને ભવિષ્યનું ચિત્ર

બજારમાં બેન્કોનું વેલ્યુએશન મિશ્ર જોવા મળી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2026 મુજબ, Union Bank of India માટે 7.38x અને Punjab National Bank માટે 7.63x P/E રેશિયો છે, જ્યારે SBI 13.13x ની આસપાસ છે. HDFC Bank 18.39x અને Kotak Mahindra Bank 22.64x ના ઊંચા P/E પર ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે. આ દર્શાવે છે કે કેટલીક સરકારી બેન્કો આકર્ષક મૂલ્ય પર છે, જ્યારે ખાનગી બેન્કો તેમના વૃદ્ધિની અપેક્ષાઓને કારણે ઊંચા P/E પર છે.

વિશ્લેષકોના મતે, NIMs નો ઘટાડો તેના નીચલા સ્તર પર પહોંચી ગયો છે અને ડિપોઝિટના રિ-પ્રાઈસિંગ (re-pricing) થી તેમાં ધીમે ધીમે સુધારો થવાની અપેક્ષા છે. જોકે, CARE Ratings અનુસાર, NIMs પર સતત દબાણ અને વધતા ક્રેડિટ ખર્ચને કારણે FY26 માં ROTA (Return on Assets) માં 12-15 bps નો ઘટાડો થઈને લગભગ 1.15% થઈ શકે છે. ડિસેમ્બર 2025 માં થયેલા 25 bps ના રેપો રેટ ઘટાડાની ટૂંકા ગાળામાં NIMs પર મિશ્ર અસર જોવા મળી શકે છે.

જોખમો અને પડકારો

ભારતીય બેન્કો માટે મુખ્ય જોખમ તેમના ફંડિંગ, ખાસ કરીને ડિપોઝિટ્સ પરની નિર્ભરતા છે. રોકાણકારો દ્વારા ઊંચા વળતરની માંગને કારણે ડિપોઝિટ મેળવવાની સ્પર્ધા તીવ્ર બની છે, જેના કારણે બેન્કોનો ફંડિંગ ખર્ચ વધી રહ્યો છે. આ ખર્ચમાં વધારા સાથે, ઘટતા વ્યાજદરોને કારણે ધિરાણ દરોમાં ઘટાડો થતાં બેન્કો 'બંને બાજુથી' માર ખાઈ રહી છે – તેમને ધિરાણ ખર્ચ ઘટાડવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે, જ્યારે લોન પરના વ્યાજ દરો ઘટાડવાની ફરજ પડી રહી છે.

ઘરગથ્થુ બચતોનો ઇક્વિટી અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ તરફ બદલાતો પ્રવાહ એ લાંબા ગાળાનો પડકાર છે, જે બેન્કો માટે સ્થિર અને ઓછા ખર્ચે મળતી રિટેલ ડિપોઝિટ મેળવવાનું મુશ્કેલ બનાવી રહ્યો છે. આના કારણે બેન્કોને મોંઘી અને સંભવિતપણે અસ્થિર બલ્ક ડિપોઝિટ્સ પર વધુ નિર્ભર રહેવું પડી રહ્યું છે. આ માળખાકીય નબળાઈ, ભલે નીતિગત દરો સ્થિર થાય કે ઘટે, NIMs માં ઝડપી સુધારાને અવરોધી શકે છે.