ભારતીય બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટીની સ્થિતિ સરપ્લસમાંથી ઘટીને હવે અછત (Deficit) તરફ સરકી રહી છે. ટેક્સ આઉટફ્લો, RBI ના બોન્ડ વેચાણ અને લોન માટેની મજબૂત માંગને કારણે આ સ્થિતિ સર્જાઈ છે, જેની સીધી અસર બોન્ડ યીલ્ડ પર જોવા મળી રહી છે.
ભારતીય બેન્કિંગ સેક્ટર હાલમાં લિક્વિડિટીના ગંભીર સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. એક સમય હતો જ્યારે સિસ્ટમમાં ₹10 લાખ કરોડથી વધુ સરપ્લસ હતું, જે હવે ઘટીને સ્કેર્સિટી (અછત) માં બદલાઈ ગયું છે. આ બદલાવ પાછળના મુખ્ય કારણોમાં GST પેમેન્ટ્સ, એડવાન્સ ટેક્સ આઉટફ્લો અને RBI દ્વારા માર્કેટ સ્ટેબિલિટી જાળવવા માટે કરવામાં આવતા ઓપરેશન્સ જવાબદાર છે.
કેશ ક્રંચના મુખ્ય કારણો
લિક્વિડિટી ઘટવા પાછળના અનેક પરિબળો જવાબદાર છે:
- વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં ઘટાડો: ફોરેક્સ રિઝર્વ $645 અબજ થી ઘટીને $597 અબજ પર આવી ગયું છે, જેનો ઉપયોગ રૂપિયાને ટેકો આપવા માટે થયો છે.
- ધિરાણની માંગ: કોર્પોરેટ અને રિટેલ લોન સેક્ટરમાં લગભગ ₹15 લાખ કરોડનો વધારો જોવા મળ્યો છે, જેના કારણે બેન્કો પાસે કેશની અછત વર્તાઈ રહી છે.
- IPO ની અસર: મોટી સંખ્યામાં આવી રહેલા IPO ને કારણે પણ રોકડ લૉક થઈ ગઈ છે.
રોકાણકારો પર શું થશે અસર?
બેન્કો પર ફંડિંગ કોસ્ટનું દબાણ વધ્યું છે, જેના કારણે આગામી સમયમાં બેન્કો ડિપોઝિટ રેટ વધારવા મજબૂર બની શકે છે. જો લેન્ડિંગ રેટ તે ઝડપે નહીં વધે, તો બેન્કોના નેટ ઇન્ટરેસ્ટ માર્જિન (NIM) પર દબાણ આવશે. જે રોકાણકારો ડેટ મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ ધરાવે છે, તેમણે સાવધ રહેવાની જરૂર છે, કારણ કે 10-યર બોન્ડ યીલ્ડ 7.5% ના લેવલ પર છે, જેની અસર બોન્ડના ભાવ પર વિપરીત રીતે પડી શકે છે.
આગળ શું?
RBI હાલમાં વેરિએબલ રેટ રેપો ઓક્શન દ્વારા સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટી દાખલ કરવાના પ્રયાસો કરી રહી છે. રોકાણકારોએ હવે બેન્ક ડિપોઝિટ ગ્રોથ અને ટ્રેઝરી બિલ ઓક્શનના પરિણામો પર ખાસ નજર રાખવી જોઈએ.