ભારતીય ઓડિટ ફર્મ્સ હવે મેન્યુઅલ ચેકિંગ છોડીને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) તરફ વળી રહી છે. KPMG Clara અને Deloitte Omnia જેવા પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા હવે સેમ્પલિંગને બદલે પૂરો ડેટા તપાસવામાં આવશે, પરંતુ રેગ્યુલેટર્સે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જવાબદારી તો માણસની જ રહેશે.
બદલાઈ રહ્યો છે ઓડિટિંગનો આખો નકશો
ભારતના ફાઇનાન્શિયલ ઓડિટિંગ સેક્ટરમાં અત્યારે એક મોટું પરિવર્તન આવી રહ્યું છે. અત્યાર સુધી જે કામ માણસો જાતે ફાઈલો ચેક કરીને કરતા હતા, તે હવે AI એજન્ટ્સ કરી રહ્યા છે. આનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે હવે માત્ર કેટલાક સેમ્પલ્સ નહીં, પણ આખેઆખું લેજર અને લાખો ઇન્વોઇસ સેકન્ડોમાં સ્કેન થઈ શકે છે, જેનાથી છેતરપિંડી કે ભૂલ શોધવાનું કામ વધુ સચોટ બન્યું છે.
મોટી કંપનીઓ અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ
ગ્લોબલ ફર્મ્સ ભારતની પોતાની ઓફિસમાં આ ટેકનોલોજીનો જોરશોરથી ઉપયોગ કરી રહી છે. Deloitte પોતાની Omnia પ્લેટફોર્મ અને KPMG પોતાની KPMG Clara સિસ્ટમ દ્વારા ડેટાનું સતત મોનિટરિંગ કરી રહ્યા છે. સાથે જ EY પણ પોતાની એશ્યોરન્સ બિઝનેસમાં AIનો વ્યાપ વધારી રહ્યું છે. 2026ના આંકડા મુજબ, મોટાભાગની ઓડિટ ફર્મ્સ કાં તો AIનો ઉપયોગ કરી રહી છે અથવા તેના ટેસ્ટિંગ સ્ટેજમાં છે.
રેગ્યુલેટર્સની ચેતવણી: જવાબદારી તો માણસની જ
જોકે, ટેકનોલોજી ગમે તેટલી એડવાન્સ હોય, NFRA (National Financial Reporting Authority) અને CAG એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે AI માનવીય નિર્ણયો (Human Judgment) નું સ્થાન લઈ શકતું નથી. જો AI કોઈ ભૂલ કરે અથવા કોઈ મોટી ફ્રોડ ચૂકી જાય, તો તેની જવાબદારી સોફ્ટવેરની નહીં પણ ઓડિટરની રહેશે. એટલે કે, ઓડિટરે દરેક આઉટપુટને પોતે વેરિફાય કરવું ફરજિયાત છે.
રોકાણકારો માટે જોખમો
આ ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશનમાં કેટલાક મોટા જોખમો પણ છે:
- AI Hallucination: ક્યારેક AI મોડલ તદ્દન ખોટો પણ વિશ્વાસપાત્ર ડેટા જનરેટ કરી શકે છે.
- ડેટા સિક્યોરિટી: સેન્સિટિવ ક્લાયન્ટ માહિતીને ઓટોમેટેડ વર્કફ્લોમાં સુરક્ષિત રાખવી એક મોટો પડકાર છે.
- સાયબર રિસ્ક: ડેટા ઇન્જેક્શન દ્વારા સિસ્ટમ સાથે છેડછાડ થવાની શક્યતા.
આ જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને SEBI અને અન્ય રેગ્યુલેટર્સ હવે ઓડિટિંગ પ્રોસેસમાં વધુ ટ્રાન્સપરન્સીની માંગ કરી રહ્યા છે. આ બદલાવને પહોંચી વળવા માટે ICAI પણ પોતાના અભ્યાસક્રમમાં ફેરફાર કરી રહ્યું છે, જેથી આવનારા સમયના ઓડિટર્સ AI ગવર્નન્સમાં માહિર બની શકે.