Whalesbook
માઇક્રોફાઇનાન્સ સેક્ટરમાં વૃદ્ધિ,
11 ક્વાર્ટરના ઘટાડા અને નોંધપાત્ર રાઇટ-ઓફ બાદ, ભારતીય માઇક્રોફાઇનાન્સ સેક્ટરમાં ફરી વૃદ્ધિ જોવા મળી રહી છે. Equifax India ના ડેટા અનુસાર, માર્ચના અંત સુધીમાં ગ્રોસ લોન પોર્ટફોલિયો 5.3% વધીને ₹3.39 લાખ કરોડ થયો છે. આ રિકવરી એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક દર્શાવે છે, કારણ કે સેક્ટરની સંપત્તિ માર્ચ 2024 માં ₹4.43 લાખ કરોડના ટોચના સ્તર પરથી પુનઃપ્રાપ્ત થઈ રહી છે, જે ડિસેમ્બર 2025 માં ત્રણ વર્ષના નીચલા સ્તરે પહોંચી હતી. બાકી લેણાં (Delinquencies) માં પણ સુધારો થયો છે, 30 દિવસથી વધુ બાકી રકમ 2.3% પર આવી ગઈ છે, જે પાંચ ક્વાર્ટરનો સૌથી નીચો આંકડો છે. જોકે, આ રિકવરી સમાન નથી, કારણ કે વિવિધ ધિરાણકર્તા જૂથો અલગ-અલગ વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે.
અસમાન રિકવરી: બેંકો અને NBFCs આગળ, SFBs પાછળ,
આ વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપની-માઇક્રોફાઇનાન્સ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ (NBFC-MFIs) અને પ્રાઇવેટ બેંકો દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે. NBFC-MFIs એ તેમના માઇક્રોફાઇનાન્સ બિઝનેસમાં ત્રિમાસિક ધોરણે 7.7% નો વિકાસ કર્યો છે અને 42% બજાર હિસ્સો જાળવી રાખ્યો છે. પ્રાઇવેટ બેંકો 8.8% ના દરે વધુ ઝડપથી વિકસિત થઈ છે, જે 26% હિસ્સો ધરાવે છે. તેનાથી વિપરીત, સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો (SFBs) સક્રિયપણે માઇક્રોફાઇનાન્સમાંથી પીછેહઠ કરી રહી છે. તેમનો કુલ માઇક્રોફાઇનાન્સ પોર્ટફોલિયો ગયા ક્વાર્ટરના ₹54,234 કરોડથી ઘટીને માર્ચના અંત સુધીમાં ₹50,725 કરોડ થયો છે. SFBs હવે ક્રેડિટ રિસ્ક (Credit Risk) ને વધુ સારી રીતે મેનેજ કરવા અને નફો વધારવા માટે ઊંચા વળતરવાળી સુરક્ષિત લોન, જેમ કે વાહન અને હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ તરફ વળી રહી છે. આ દર્શાવે છે કે તેઓ તેમની રિસ્ક અને રિટર્ન સ્ટ્રેટેજી (Risk and Return Strategy) પર પુનર્વિચાર કરી રહ્યા છે અને અસુરક્ષિત માઇક્રો-લોનથી દૂર જઈ રહ્યા છે.
મૂળભૂત શક્તિઓ અને સેક્ટરના જોખમો,
આ વૃદ્ધિ છતાં, માઇક્રોફાઇનાન્સ સેક્ટર જટિલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યું છે. FY2025 થી ઉધાર લેનારાઓની આવક પરના દબાણને કારણે ક્રેડિટ કોસ્ટ (Credit Costs) માં તીવ્ર વધારો થયો, જેના પરિણામે NBFC-MFIs ને નુકસાન થયું. જ્યારે એસેટ ક્વોલિટી (Asset Quality) સુધરી રહી છે, ઉધાર લેનારાઓની આવક હજુ પણ નબળી દેખાઈ રહી છે. નાબાર્ડ (Nabard) ના સર્વેક્ષણમાં 2026 ની શરૂઆતમાં ગ્રામીણ વપરાશ સ્થિર હોવા છતાં, ઓછાં ગ્રામીણ પરિવારોએ આવકમાં વૃદ્ધિની અપેક્ષા રાખી હતી. સેક્ટરમાં મુશ્કેલ સમયનો સામનો કરવાનો ઇતિહાસ રહ્યો છે, ભૂતકાળના સંકટોએ વધુ પડતું ધિરાણ (Over-lending) અને ઉધાર લેનારાઓ પર વધુ પડતું દેવું જેવા જોખમોને ઉજાગર કર્યા છે. RBI ના નવા નિયમ મુજબ NBFC-MFIs એ 60% સંપત્તિ ક્વોલિફાઇંગ એસેટ્સ તરીકે રાખવી પડશે, જે સૌથી ગરીબ ગ્રાહકોને સેવા આપવાની તેમની ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે. અનિયંત્રિત ધિરાણ એપ્લિકેશન્સ અને ફિનટેક કંપનીઓ તરફથી સ્પર્ધા પણ પરંપરાગત MFIs પર દબાણ લાવી રહી છે.
ઊંડા જોખમો અને પડકારો,
SFBs નું માઇક્રોફાઇનાન્સથી પીછેહઠ કરવું અંતર્ગત જોખમો દર્શાવે છે. તેમની સુરક્ષિત ધિરાણ તરફની ગતિ એસેટ ક્વોલિટી (Asset Quality) અંગેની ચિંતાઓ અને અસુરક્ષિત ધિરાણમાં નફો ઘટવાને કારણે જોખમ ઘટાડવાના ઉદ્યોગ-વ્યાપી પ્રયાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ઘણા લોન ધરાવતા ઉધાર લેનારાઓ હજુ પણ ચુકવણીના જોખમો ઉભા કરે છે, ખાસ કરીને ફિનટેક ધિરાણકર્તાઓ તરફથી સ્પર્ધા સાથે જેઓ સમાન નિયમોનું પાલન ન કરી શકે. નવા નિયમો ઉધાર લેનારાઓની એક્સપોઝર (Exposure) ને મર્યાદિત કરે છે, પરંતુ સ્થાનિક નિયમો, જેમ કે 2026 માં બિહાર માઇક્રો ફાઇનાન્સ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ બિલ, હજુ પણ પડકારો ઉભા કરી શકે છે. સેક્ટરની રિકવરી સ્થિર ઉધાર લેનારાઓની આવક પર પણ આધાર રાખે છે, જેમાં મિશ્ર સંકેતો જોવા મળ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, RBL બેંકે તાજેતરમાં મજબૂત નફા વૃદ્ધિ નોંધાવી હોવા છતાં, કેટલાક વિશ્લેષકો માર્જિન પ્રેશર (Margin Pressure) અને ક્રેડિટ કોસ્ટ (Credit Costs) અંગે સાવચેત છે.
આઉટલૂક: સાવચેતીપૂર્વક વૃદ્ધિ,
નિષ્ણાતો માઇક્રોફાઇનાન્સ માટે 'માપદંડ વૃદ્ધિ' (Measured Growth) ના સમયગાળાની અપેક્ષા રાખે છે, જેમાં વિસ્તરણ અને સાવચેતીપૂર્વક જોખમ વ્યવસ્થાપન (Risk Management) ને સંતુલિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. ડિજિટલ ટૂલ્સ અને નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion) ના પ્રયાસો દ્વારા સમર્થિત, આ ક્ષેત્ર 2034 સુધીમાં USD 17.7 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે. ધ્યાન ફક્ત 'વધુ ધિરાણ' કરવાને બદલે 'સ્માર્ટ રીતે ધિરાણ' કરવા તરફ બદલાઈ રહ્યું છે. SFBs દ્વારા તેમના પોર્ટફોલિયોમાં વિવિધતા લાવવા જેવા વર્તમાન વ્યૂહાત્મક ફેરફારો ઉદ્યોગમાં પરિવર્તન દર્શાવે છે. સતત રિકવરી જવાબદાર ધિરાણ, ઉધાર લેનારાઓના દેવાની વ્યવસ્થાપન અને આર્થિક ફેરફારો તથા નવા નિયમોને અનુકૂલન પર નિર્ભર રહેશે.