ઘણીવાર એક સરખી ક્રેડિટ પ્રોફાઈલ હોવા છતાં લોકોના હોમ લોન રેટ અલગ હોય છે. આ તફાવતનું મુખ્ય કારણ RBI નો રેપો રેટ નહીં, પરંતુ બેંક દ્વારા નક્કી કરાતું 'સ્પ્રેડ' (Spread) છે. ઓગસ્ટ 2026 માં RBI દ્વારા લાવવામાં આવેલી નવી ડ્રાફ્ટ ગાઈડલાઈન્સ બાદ હવે પારદર્શિતા વધવાની આશા છે.
ઘણા હોમ લોન લેનારાઓ માને છે કે જો Reserve Bank of India (RBI) નો રેપો રેટ એક સમાન હોય, તો દરેક માટે હોમ લોનનો વ્યાજ દર પણ એકસરખો હોવો જોઈએ. પરંતુ હકીકતમાં, એક જ બેંકમાં સમાન પ્રોફાઈલ ધરાવતા બે વ્યક્તિઓના વ્યાજ દરમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે બેંકો ફક્ત એક્સટર્નલ બેન્ચમાર્ક રેટ પર નિર્ભર રહેતી નથી, પરંતુ તેમાં તેમનું પોતાનું માર્જિન ઉમેરે છે, જેને 'સ્પ્રેડ' (Spread) કહેવામાં આવે છે.
સ્પ્રેડ કેવી રીતે કામ કરે છે?
દરેક ફ્લોટિંગ રેટ હોમ લોન બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે: એક્સટર્નલ બેન્ચમાર્ક રેટ + બેંક સ્પ્રેડ. જ્યારે બેન્ચમાર્ક રેટ તો બધા માટે સરખો હોય છે, પણ સ્પ્રેડ બેંક પોતાની રીતે નક્કી કરે છે. બેંક આ સ્પ્રેડ દ્વારા પોતાનો નફો મેનેજ કરે છે અને લોન લેનારના જોખમ (Risk Assessment) ને ધ્યાનમાં લે છે. આ કારણે એક જ બેન્ચમાર્ક હોવા છતાં લોનના વ્યાજ દરમાં તફાવત જોવા મળે છે.
વ્યાજ દરને અસર કરતા પરિબળો
માત્ર CIBIL સ્કોર જ નહીં, પણ અન્ય ઘણા પરિબળો પણ મહત્વના છે:
- LTV રેશિયો (Loan-to-Value): પ્રોપર્ટીની કિંમત અને લોનની રકમનો ગુણોત્તર. LTV જેટલો વધારે, તેટલું બેંક માટે જોખમ વધુ અને વ્યાજ દર પણ વધારે.
- રોજગાર કેટેગરી: પગારદાર (Salaried) કે સ્વ-રોજગાર (Self-employed) હોવા પર પણ વ્યાજ દરમાં ફેરફાર થાય છે.
- સમયગાળો: લોન ક્યારે લેવામાં આવી તે પણ મહત્વનું છે. જૂની લોન પર જૂના સ્પ્રેડ સ્ટ્રક્ચર લાગુ હોય છે, જ્યારે નવી લોન પર બેંકો સ્પર્ધાત્મક રેટ આપી શકે છે.
નવી રેગ્યુલેટરી અપડેટ
RBI હોમ લોન સેગમેન્ટમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે સતત કામ કરી રહી છે. ઓગસ્ટ 2026 માં બહાર પાડવામાં આવેલી ડ્રાફ્ટ ગાઈડલાઈન્સનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોન પ્રાઈસિંગ ફોર્મ્યુલાને સ્ટાન્ડર્ડ બનાવવાનો છે. હવે બેંકો મનસ્વી રીતે સ્પ્રેડ બદલી શકશે નહીં.
નિષ્ણાતોના મતે, ગ્રાહકોએ હવે માત્ર રેપો રેટ જ નહીં, પણ બેંક સાથે નેગોશિયેટ કરીને પોતાનો 'સ્પ્રેડ' પણ તપાસવો જોઈએ. જો તમારો રેટ માર્કેટ કરતા વધારે હોય, તો બેલેન્સ ટ્રાન્સફર (Balance Transfer) નો વિકલ્પ પણ વિચારી શકાય છે.