હવે દેશમાં પ્રવાસન સ્થળોના વિકાસ માટે ખાસ 'ટુરિઝમ બોન્ડ' (Tourism Bonds) લવાશે. આ પહેલ હેઠળ, મહારાષ્ટ્રના नाथद्वाराને પ્રથમ પાઇલટ પ્રોજેક્ટ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે. HUDCO આ બોન્ડ લાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે, જે સ્થાનિક સંસ્થાઓને પર્યટન અને હેરિટેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ભંડોળ એકત્રિત કરવામાં મદદ કરશે.
ભારત સરકાર હવે મોટા પ્રવાસન સ્થળોના વિકાસ માટે 'ટુરિઝમ બોન્ડ' નામનું નવું ફાઇનાન્સિયલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ (Financial Instrument) લાવવાની તૈયારીમાં છે.
આ વિચાર ઉજ્જૈનમાં સફળ રહેલા 'ટેમ્પલ બોન્ડ' (Temple Bonds) મોડેલ પર આધારિત છે, જેના દ્વારા શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ (Urban Local Bodies) જાહેર મૂડીનો ઉપયોગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ માટે કરી શકે છે. હવે, રાજસ્થાનના नाथद्वाराને આ નવી પહેલ માટે પાઇલટ સિટી (Pilot City) તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે. અહીં મુખ્ય તીર્થસ્થાનો અને હેરિટેજ સ્થળોની આસપાસની સુવિધાઓને સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે.
HUDCO ની ભૂમિકા
Housing and Urban Development Corporation (HUDCO) આ બોન્ડ ઇશ્યૂ (Bond Issue) માટે ફાઇનેન્સર (Financier) અને સ્ટ્રેટેજિક એડવાઇઝર (Strategic Advisor) તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે. HUDCO રાજ્ય સરકારો સાથે મળીને સ્થાનિક સંસ્થાઓને તેમના પ્રોજેક્ટ્સને 'બેંકેબલ' (Bankable) બનાવવા માટે માર્ગદર્શન આપી રહી છે. આનો અર્થ એ છે કે પ્રોજેક્ટ્સ પાસે બોન્ડધારકોને ચૂકવણી કરવા માટે આવક ઊભી કરવાનો સ્પષ્ટ માર્ગ હોવો જોઈએ. HUDCO તેના 'અર્બન ઇન્વેસ્ટ વિન્ડો' (Urban Invest Window) પ્રોગ્રામ દ્વારા એસેટ મેપિંગ (Asset Mapping), પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ તૈયાર કરવા અને ફાઇનેન્શિયલ સ્ટ્રક્ચરિંગ (Financial Structuring) જેવી પ્રક્રિયાઓમાં મદદ કરી રહી છે.
રોકાણકારો માટે મુખ્ય બાબતો
રોકાણકારો માટે, આ બોન્ડ્સની પ્રાથમિકતા માત્ર પ્રવાસન થીમ નહીં, પરંતુ પ્રોજેક્ટ્સની આંતરિક નાણાકીય સ્થિતિ હશે. HUDCO ના અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે આ બોન્ડ્સની સફળતા સ્થાનિક સંસ્થાઓની તેમની સંપત્તિઓને ડિજિટાઇઝ (Digitize) કરવાની અને તેમના નાણાકીય વ્યવસ્થાપનને વધુ કડક બનાવવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે. બોન્ડ માર્કેટમાં પ્રવેશ કરીને, આ સંસ્થાઓ તેમની નાણાકીય પારદર્શિતા (Financial Transparency) સુધારશે.
આ પહેલ ભારતમાં મ્યુનિસિપલ બોન્ડ માર્કેટ (Municipal Bond Market) ને મજબૂત બનાવવાની વ્યાપક યોજનાનો એક ભાગ છે. અત્યાર સુધીમાં લગભગ 20 શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓએ બોન્ડ જારી કર્યા છે, અને ભવિષ્યમાં 50 થી 70 વધુ સંસ્થાઓ આ માર્ગ અપનાવી શકે છે.
HUDCO ની વૈવિધ્યકરણ વ્યૂહરચના
HUDCO પરંપરાગત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લેન્ડિંગ (Infrastructure Lending) ઉપરાંત તેના ફંડિંગ અને રોકાણના અવકાશને વિસ્તૃત કરી રહ્યું છે. આ ટુરિઝમ-કેન્દ્રિત બોન્ડ્સ ઉપરાંત, કંપની આ વર્ષના અંતમાં 'સોશિયલ ઇમ્પેક્ટ બોન્ડ્સ' (Social Impact Bonds) પણ લોન્ચ કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ તેની પોર્ટફોલિયો વૈવિધ્યકરણ (Portfolio Diversification) ની વ્યૂહરચના સાથે સુસંગત છે. HUDCO તેના ધિરાણ ખર્ચને વ્યવસ્થાપિત કરવા માટે સક્રિય રહી છે, તેણે $1 બિલિયન ડોલર-ડિનોમિનેટેડ લોન (Dollar-denominated loans) મેળવી છે અને RBI ની ફોરેક્સ સ્વેપ સુવિધા (Forex Swap Facility) નું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યું છે.
રોકાણકારોએ नाथद्वारा પાઇલટ પ્રોજેક્ટની પ્રગતિ પર નજર રાખવી જોઈએ, ખાસ કરીને પ્રોજેક્ટની સ્થિર રોકડ પ્રવાહ (Cash Flows) ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા પર, કારણ કે આ ભવિષ્યમાં ટુરિઝમ બોન્ડ ઇશ્યૂ માટે એક પ્રેસિડેન્ટ (Precedent) સેટ કરશે. અન્ય મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાં સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા પ્રોજેક્ટ અમલીકરણનો સમયગાળો અને શું આ પ્રોજેક્ટ્સ બાહ્ય સબસિડી (External Subsidies) પર આધાર રાખ્યા વિના બોન્ડધારકોને વચનબદ્ધ વ્યાજ ચૂકવણીઓને સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી શકે છે કે કેમ તે શામેલ છે.