Whalesbook
નાણાકીય સમાવેશ 2.0: એક વિસ્તૃત ચિત્ર
ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ (DFS) દ્વારા શરૂ કરાયેલ 'ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ક્લુઝન 2.0' (FI 2.0) પહેલનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં નાણાકીય સેવાઓની પહોંચને ઊંડાણપૂર્વક વિસ્તારવાનો છે. સેક્રેટરી એમ. નાગરાજુના નેતૃત્વ હેઠળ, આ રોડમેપ સાર્વત્રિક બેન્કિંગ સેવાઓ, ગ્રામીણ બેન્કિંગ માળખાકીય સુવિધાઓમાં સુધારો અને ખાસ કરીને મહિલાઓ અને નબળા વર્ગો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઔપચારિક ક્રેડિટની ઉપલબ્ધતા વધારવા જેવા મોટા લક્ષ્યો ધરાવે છે. આ પહેલ હેઠળ, 2047 સુધીમાં તમામ નાગરિકો માટે વીમા અને પેન્શન કવરેજ પૂર્ણ કરવાનો અને ગ્રામીણ તથા અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં ડિજિટલ નાણાકીય ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવાનો લક્ષ્યાંક છે. આ એક સંકલિત પ્રયાસ છે જેમાં RBI, SEBI, IRDAI અને PFRDA જેવા મુખ્ય નિયમનકારી મંડળોનો સહયોગ સામેલ છે. પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) જેવા ભૂતકાળના પ્રયાસો દ્વારા 555 મિલિયનથી વધુ ખાતા ખોલવામાં આવ્યા છે અને માર્ચ 2025 સુધીમાં નાણાકીય સમાવેશ સૂચકાંક (financial inclusion index) 67.0 સુધી પહોંચ્યો છે.
ડિજિટલ ખાઇ અને ક્ષેત્રીય પડકારો
FI 2.0 ની સફળતા ગ્રામીણ ભારતમાં પ્રવર્તમાન ડિજિટલ ખાઇ (digital divide) ને દૂર કરવા પર નિર્ભર રહેશે. UPI અને સરકારી નીતિઓના કારણે ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ વધ્યો છે, પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી, સ્માર્ટફોનની ઓછી પહોંચ અને ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ શહેરી વિસ્તારો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે. આ અસમાનતા DFS ના ડિજિટલ નાણાકીય ઉત્પાદનો અને વ્યવહારોના વિસ્તરણના લક્ષ્યો માટે એક જટિલ પડકાર છે. બેન્કિંગ ક્ષેત્રે, દૂરસ્થ વિસ્તારોમાં શાખાઓનું વિસ્તરણ અને મજબૂત ડિજિટલ સેવાઓની પહોંચ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. વીમા ક્ષેત્ર, જે 'વીમો સૌ માટે 2047 સુધીમાં' નું લક્ષ્ય ધરાવે છે, તેને પ્રવેશ વધારવાની સાથે સાથે ઉત્પાદનોને ડિજિટલ માધ્યમથી સુલભ અને સમજવામાં સરળ બનાવવા પડશે. નાણાકીય વર્ષ 2025 માં વીમાનો કુલ પ્રવેશ 3.7% ની આસપાસ રહ્યો છે. તેવી જ રીતે, PFRDA દ્વારા શરૂ કરાયેલી પેન્શન યોજનાઓએ અનૌપચારિક ક્ષેત્રના કામદારો સુધી પહોંચવું પડશે.
અંતર ભરવા: ભૂતકાળના પ્રયાસો અને ભવિષ્યની રણનીતિઓ
નાણાકીય સમાવેશ તરફ ભારતની યાત્રામાં રાષ્ટ્રીય નાણાકીય સમાવેશ વ્યૂહરચના (NSFI) 2019-2024 અને રાષ્ટ્રીય નાણાકીય શિક્ષણ વ્યૂહરચના (NSFE) 2020-2025 જેવી નીતિગત પહેલોનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખાકીય નિર્ણયો સાર્વત્રિક પહોંચ, મૂળભૂત નાણાકીય સેવાઓ અને શિક્ષણ કાર્યક્રમો પર ભાર મૂકે છે. અન્ય દેશોના અનુભવો દર્શાવે છે કે લક્ષ્યાંક-આધારિત અભિગમો, મજબૂત ચુકવણી માળખાકીય સુવિધાઓ અને અંતિમ-માઇલ ડિલિવરી માટે નવીનતા તથા ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અસરકારક રહ્યો છે. સેક્રેટરી એમ. નાગરાજુનો જાહેર નાણા અને આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક સંબંધોમાંનો અનુભવ, વિશ્વ બેંક ખાતેના કાર્યકાળ સહિત, વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓને એકીકૃત કરવા અને વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સનું સંચાલન કરવા માટે એક વ્યૂહાત્મક અભિગમ સૂચવે છે. વીમામાં FDI મર્યાદા 100% સુધી વધારવાના પ્રયાસો [23] અને SEBI દ્વારા બજારની ભાગીદારી તથા રોકાણકાર શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસો [21, 28] જેવા પગલાં નાણાકીય સેવા ક્ષેત્રમાં સ્પર્ધા અને નવીનતાને વેગ આપશે.
જોખમો: સાર્વત્રિક પહોંચના માર્ગમાં અવરોધો
FI 2.0 ના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યોને હાંસલ કરવામાં નોંધપાત્ર અવરોધો યથાવત છે. ડિજિટલ સાક્ષરતા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની પહોંચમાં ગ્રામીણ-શહેરી અસમાનતા એક દ્વિ-સ્તરીય પ્રણાલી બનાવી શકે છે, જે નાણાકીય સેવાઓની સૌથી વધુ જરૂરિયાત ધરાવતા લોકોને બાકાત રાખી શકે છે. 2047 સુધીમાં વીમા અને પેન્શન કવરેજનું સાર્વત્રિક લક્ષ્ય, વીમા પ્રવેશમાં ઘટાડો અને વિશાળ અનૌપચારિક ક્ષેત્ર માટે યોગ્ય પેન્શન ઉત્પાદનો ડિઝાઇન તથા વિતરણના પડકારોનો સામનો કરે છે. જ્યારે નાણાકીય સમાવેશનો આર્થિક વૃદ્ધિ સાથે સકારાત્મક સંબંધ સાબિત થયો છે, ત્યારે GDP વૃદ્ધિ પર તેની સીધી અસર માપવામાં આવેલા પરિમાણોના આધારે આંકડાકીય રીતે નજીવી હોઈ શકે છે. PMJDY ખાતાઓની મોટી સંખ્યા [26] દ્વારા પ્રકાશિત કરાયેલા નિષ્ક્રિય ખાતાઓના જોખમ સૂચવે છે કે માત્ર ખાતા ખોલવા પૂરતું નથી; સક્રિય ઉપયોગ અને અનુરૂપ નાણાકીય ઉત્પાદનો નિર્ણાયક છે. સાયબર સુરક્ષાના જોખમો અને ડિજિટલ છેતરપિંડી વિશે જાગૃતિ પણ વધતી ચિંતાઓ છે જેને મજબૂત રીતે સંબોધિત કરવાની જરૂર છે.
દ્રષ્ટિકોણ: બજારમાં પરિવર્તન આવી રહ્યું છે
'ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ક્લુઝન 2.0' રોડમેપ ભારતના નાણાકીય સેવા ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તનની આગાહી કરે છે. ડિજિટલ ઉત્પાદનો અને ગ્રામીણ પહોંચ પર ભાર મૂકવાથી ફિનટેક કંપનીઓ અને પરંપરાગત સંસ્થાઓ બંનેમાં નવીનતાને પ્રોત્સાહન મળશે, જે ડિજિટલ ક્રેડિટ, માઇક્રો-ઇન્સ્યોરન્સ અને સુલભ પેન્શન સોલ્યુશન્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં તકો ઊભી કરશે. RBI, SEBI, IRDAI અને PFRDA જેવા નિયમનકારી મંડળો નીતિ ગોઠવણો, દેખરેખ અને નાણાકીય સાક્ષરતાને પ્રોત્સાહન આપીને આ પરિવર્તનને સરળ બનાવવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવશે. RBI ગવર્નર મુજબ, નીતિગત પગલાં નિયમનો, ચુકવણી પ્રણાલીઓ, નાણાકીય સમાવેશ, નાણાકીય બજારો અને ક્ષમતા નિર્માણને આવરી લેશે. આ પહેલની સફળતા ટકાઉ આર્થિક વૃદ્ધિ, અસમાનતા ઘટાડવા અને તમામ ભારતીય નાગરિકો માટે વધુ સ્થિતિસ્થાપક અને સમાવેશી નાણાકીય ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.