ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા તાજેતરમાં શરૂ કરાયેલી ડોલર-રૂપિયો ફોરેક્સ સ્વેપ સુવિધાને કારણે ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ (બેંક) એટલે કે FCNR(B) ડિપોઝિટમાં જંગી ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. 30 જુલાઈ, 2026 સુધીમાં આ ડિપોઝિટનો આંકડો **$60.55 બિલિયન** પર પહોંચી ગયો છે, જે અગાઉના **$32.56 બિલિયન**ની સરખામણીમાં લગભગ **86%** નો વધારો દર્શાવે છે. આ પહેલ બેંકોને વધુ વિદેશી હુંડિયામણ આકર્ષવામાં મદદ કરી રહી છે, જેમાં સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) સૌથી આગળ છે. આ તેજીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતનું વિદેશી હુંડિયામણ રિઝર્વ મજબૂત કરવાનો અને પેમેન્ટ્સ બેલેન્સ સુધારવાનો છે.
FCNR(B) ડિપોઝિટમાં આવ્યો તેજીનો માહોલ
8 જૂન, 2026 ના રોજ RBI દ્વારા વિશેષ US ડોલર-રૂપિયો ફોરેક્સ સ્વેપ સુવિધા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ સુવિધા હેઠળ, કેન્દ્રીય બેંક બેંકોને વિદેશી ચલણ જમા રાશિને રૂપિયામાં સ્વેપ કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે. આનાથી લિક્વિડિટીનું સંચાલન કરવામાં અને NRI પાસેથી ડોલરના પ્રવાહને આકર્ષવામાં મદદ મળે છે. જેના પરિણામે, 30 જુલાઈ, 2026 સુધીમાં FCNR(B) ડિપોઝિટ $60.55 બિલિયન સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે 5 જૂન, 2026 ના રોજ નોંધાયેલા $32.56 બિલિયન કરતા ઘણો વધારે છે.
SBIનું યોગદાન અને RBIની રાહત
સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) આ પ્રક્રિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. બે મહિનાથી ઓછા સમયમાં SBI એ $4.12 બિલિયન કરતાં વધુ નવી FCNR(B) ડિપોઝિટ એકત્રિત કરવામાં સફળતા મેળવી છે. RBI એ પણ આ પ્રયાસોને ટેકો આપવા માટે આ યોગ્ય ડિપોઝિટને કેશ રિઝર્વ રેશિયો (CRR) અને સ્ટેટ્યુટરી લિક્વિડિટી રેશિયો (SLR) ની જરૂરિયાતોમાંથી મુક્તિ આપી છે. સામાન્ય રીતે, બેંકોએ આ રેશિયો હેઠળ જમા રકમને રોકડ અથવા મંજૂર પ્રવાહી અસ્કયામતો તરીકે રાખવી પડે છે, પરંતુ આ મુક્તિથી બેંકોને ભંડોળનો વધુ મુક્તપણે ઉપયોગ કરવાની છૂટ મળી છે.
ફોરેક્સ રિઝર્વ અને બેંક લિક્વિડિટી પર અસર
આ સ્વેપ વિન્ડોનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ભારતના વિદેશી હુંડિયામણ રિઝર્વને મજબૂત કરવાનો અને દેશના પેમેન્ટ્સ બેલેન્સને સુધારવાનો છે. બેંકોને વધુ વિદેશી ચલણ આકર્ષવા માટે પ્રોત્સાહિત કરીને, RBI ચલણની અસ્થિરતા સામે રક્ષણ પૂરું પાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. બેંકો માટે, આ સુવિધા ઉપયોગી છે કારણ કે તે તેમને વિનિમય દરના જોખમ લીધા વિના તેમની ડોલર લિક્વિડિટીનું સંચાલન કરવામાં મદદ કરે છે.
જોકે, રોકાણકારોએ નોંધ લેવી જોઈએ કે ડિપોઝિટમાં આ વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે RBI ની કામચલાઉ સ્વેપ સુવિધાની શરતો સાથે જોડાયેલી છે. જ્યાં સુધી આ ડિપોઝિટ બેંકો પાસે રહેશે અને સ્વેપ વ્યવસ્થા પરિપક્વ થયા પછી પણ યથાવત રહેશે, ત્યાં સુધી આ વૃદ્ધિ ટૂંકા ગાળામાં ડોલર રિઝર્વને વેગ આપશે. બેંકો માટે આ ડિપોઝિટની કિંમત અને તેમના નેટ ઈન્ટરેસ્ટ માર્જિન (NIM) પર તેની અંતિમ અસર મહત્વપૂર્ણ પરિબળો રહેશે. આ ડિપોઝિટ પેમેન્ટ્સ બેલેન્સમાં મદદ કરે છે, પરંતુ તે ભવિષ્યમાં વિદેશી ચલણમાં પરત ચૂકવવાની જવાબદારી પણ છે.
ભવિષ્યમાં, RBI દ્વારા આ સ્વેપ વિન્ડોના વિસ્તરણ અથવા ઉપાડ અંગેના અપડેટ્સ, તેમજ આવનારા માસિક ડેટામાં નોંધાયેલી ડિપોઝિટ વૃદ્ધિ, બેંકિંગ ક્ષેત્રની લિક્વિડિટી અને વિદેશી અનામતોના સ્વાસ્થ્ય પર કાયમી અસરને સમજવા માટે રોકાણકારો માટે મુખ્ય બાબતો રહેશે.