Whalesbook
પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં ક્રાંતિ: ડેબિટ કાર્ડ્સ ડૂબ્યા, UPI અને ક્રેડિટ કાર્ડ્સનો દબદબો
ભારતીય પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહી છે, જેમાં પરંપરાગત ડેબિટ કાર્ડના ઉપયોગમાં અભૂતપૂર્વ ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં 67% નો ભારે ઘટાડો થયો છે, જે 2021 માં 4.087 બિલિયન થી ઘટીને 2025 માં માત્ર 1.336 બિલિયન નોંધાયું છે. આ ઘટાડા સાથે ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. આ સ્થિતિ ડિજિટલ વિકલ્પો, ખાસ કરીને યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) અને ક્રેડિટ કાર્ડના ઝડપી ઉદય સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.
ડેબિટ કાર્ડનો ઘટાડો અને ડિજિટલ પેમેન્ટ્સનો ઉદય
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ના તાજેતરના પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સ રિપોર્ટ મુજબ, ડેબિટ કાર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં 2021 થી 2025 દરમિયાન વાર્ષિક 24.4% નો ઘટાડો થયો છે, જ્યારે ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુમાં વાર્ષિક 11.7% નો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે રોજિંદી ખરીદી માટે ડેબિટ કાર્ડનો ઉપયોગ ઘટી રહ્યો છે. પબ્લિક સેક્ટર બેંકો, જેઓ ડેબિટ કાર્ડ માર્કેટમાં પ્રભુત્વ ધરાવતી હતી, તેમનો હિસ્સો 2021 ના અંતમાં 67.9% થી ઘટીને 2025 ના અંત સુધીમાં 63.1% થયો છે. જોકે, આ બેંકો હજુ પણ સૌથી વધુ ડેબિટ કાર્ડ ઈશ્યૂ કરે છે, જેની સંખ્યા 2025 ના અંત સુધીમાં 1.0343 બિલિયન હતી.
UPI સૌથી આગળ, ક્રેડિટ કાર્ડ્સની પણ જોરદાર તેજી
બીજી તરફ, ક્રેડિટ કાર્ડના ટ્રાન્ઝેક્શન્સ 2021 અને 2025 ની વચ્ચે બમણાથી પણ વધુ થયા છે. વોલ્યુમ 2.16 બિલિયન થી વધીને 5.7 બિલિયન થયું છે, જ્યારે વેલ્યુમાં વાર્ષિક આશરે 27% નો વધારો થયો છે. આ વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ ઓનલાઈન શોપિંગ અને ક્રેડિટની સુલભતા છે. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં સ્પષ્ટ લીડર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે 2025 ના અંત સુધીમાં કુલ ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમનો જંગી 85.5% હિસ્સો ધરાવે છે. UPI ની ઝડપ, સરળતા અને ઓછો ખર્ચ તેને ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે રીઅલ-ટાઇમ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન્સમાં અગ્રેસર બનાવે છે.
બેન્કિંગ ક્ષેત્રમાં બદલાવ અને ભવિષ્ય
આ બદલાવ બેન્કિંગ ક્ષેત્ર પર પણ અસર કરી રહ્યો છે. પ્રાઈવેટ સેક્ટરની બેંકો ક્રેડિટ કાર્ડ માર્કેટમાં મજબૂત બની છે, તેમનો શેર 2020 ના મધ્યમાં 65.8% થી વધીને 2025 ના મધ્ય સુધીમાં 70.8% થયો છે. આ બદલાવ બેંકોના રેવન્યુ મોડેલ પર પણ અસર કરી રહ્યો છે, કારણ કે ડેબિટ કાર્ડમાંથી મળતી ઇન્ટરચેન્જ ફી ઓછી થઈ રહી છે. 'ડિજિટલ ઇન્ડિયા' અને JAM (જન ધન-આધાર-મોબાઈલ) જેવી સરકારી પહેલ, RBI ના મજબૂત નિયમનકારી માળખા અને COVID-19 મહામારીએ આ ડિજિટલ ક્રાંતિને વેગ આપ્યો છે. વિશ્લેષકો ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ, લેન્ડિંગ અને ઇન્સ્યોરટેક ક્ષેત્રે ફિનટેક ઉદ્યોગમાં મજબૂત વૃદ્ધિની અપેક્ષા રાખે છે. જોકે, આ ઝડપી ડિજિટલ પરિવર્તન સાયબર સુરક્ષા જોખમો, ડેટા ગોપનીયતા અને ડિજિટલ સાક્ષરતા જેવા પડકારો પણ ઊભા કરે છે.