Whalesbook
બિહાર માઇક્રોફાઇનાન્સ સેક્ટરની સ્થિતિ
Bihar Microfinance સેક્ટર માટે માર્ચ ક્વાર્ટર 2026 (Q4FY26) રાહત લઈને આવ્યું છે. રાજ્યનો લોન પોર્ટફોલિયો 8.9% વધીને ₹53,100 કરોડ પર પહોંચ્યો છે. આ રિકવરી ત્યારે આવી રહી છે જ્યારે ભારતીય માઇક્રોફાઇનાન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી પણ 2024-25ના તણાવમાંથી બહાર આવી રહી છે.
લોન સાઈઝ વધારાથી બિહારની વૃદ્ધિ, એસેટ ક્વોલિટીમાં સુધારો
બિહારમાં માઇક્રોફાઇનાન્સ ધિરાણમાં થયેલી વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ લોનના કદમાં થયેલો વધારો છે. આ ક્વાર્ટરમાં ₹50,000 થી ₹80,000 ની લોન ડિસ્બર્સમેન્ટનો 45.2% હિસ્સો ધરાવે છે. આના કારણે રાજ્યના પોર્ટફોલિયોમાં વિસ્તરણ થયું છે. મોટા કદની લોન તરફના આ પગલા સાથે એસેટ ક્વોલિટીમાં પણ સુધારો જોવા મળ્યો છે. 31-180 દિવસની ડિલિંક્વન્સી (Delinquencies) ઘટીને 2% થઈ ગઈ છે, જેનાથી બિહારનું પ્રદર્શન રાષ્ટ્રીય સરેરાશની નજીક આવ્યું છે. નોંધનીય છે કે 2024-2025માં બિહાર માઇક્રોફાઇનાન્સ ડિફોલ્ટનું કેન્દ્ર હતું, ત્યારે સ્થિતિ ઘણી ગંભીર હતી. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, માઇક્રોફાઇનાન્સ ગ્રોસ લોન પોર્ટફોલિયો (GLP) Q4FY26 માં 3.2% વધીને ₹3.31 લાખ કરોડ થયો છે, જોકે તે વાર્ષિક ધોરણે હજુ પણ 13% ઓછો છે, જે ધીમી ઇન્ડસ્ટ્રી રિકવરી દર્શાવે છે.
ભારતીય માઇક્રોફાઇનાન્સ સેક્ટર સ્થિરતા દર્શાવે છે, પણ ડિલિંક્વન્સી ચાલુ
બિહારનો માઇક્રોફાઇનાન્સ રિબાઉન્ડ એવા સમયે થઈ રહ્યો છે જ્યારે સમગ્ર ભારતીય ઉદ્યોગ નોંધપાત્ર તણાવ બાદ સ્થિરતાના સંકેતો દર્શાવી રહ્યો છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં કુલ ગ્રોસ લોન પોર્ટફોલિયો (GLP) 3.2% વધીને ₹3.31 ટ્રિલિયન થયો છે, જે આઠ ક્વાટરના ઘટાડાનો અંત લાવે છે. નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપની-માઇક્રો ફાઇનાન્સ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ (NBFC-MFIs) આ રિકવરીમાં આગેવાની લઈ રહી છે, જેમનો માર્કેટ શેર માર્ચ 2026 સુધીમાં વધીને 43.7% થયો છે, જે એક વર્ષ પહેલા 38.9% હતો. જ્યારે બેંકોનો હિસ્સો ઘટીને 26.4% થયો છે. સ્થિરતા છતાં, સેક્ટર હાઇ ડિલિંક્વન્સી રેટ્સનો સામનો કરી રહ્યું છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, 30 દિવસથી વધુ બાકી લોન (PAR 30+) FY2024-25 માં 6.2% પર પહોંચી ગઈ, જે પાછલા વર્ષના 2.1% હતી. PAR 90+ પણ 1.6% થી વધીને 4.8% થયું. માર્ચ 2025 માં, બિહારે 30 દિવસથી વધુ બાકી લોનનો 7.2% અને 90 દિવસથી વધુ બાકી લોનનો 4.6% દર નોંધાવ્યો હતો, જે તે સમયે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધુ હતો. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, સરેરાશ લોનનું કદ લગભગ ₹61,500 થયું છે, જે મોટા લોન તરફના વલણને દર્શાવે છે.
Listed microfinance કંપનીઓ માટે, Muthoot Microfin નો TTM P/E રેશિયો -11.81 અને માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન ₹3,565.2 કરોડ (7 મે 2026 સુધીમાં) હતું. CreditAccess Grameen નો P/E રેશિયો 49.8 અને માર્કેટ કેપ ₹24,159 કરોડ હતું. ભારતીય માઇક્રોફાઇનાન્સ માર્કેટનું મૂલ્ય 2025 માં અંદાજે USD 7.3 બિલિયન હતું.
સતત જોખમો માઇક્રોફાઇનાન્સ સેક્ટરની સ્થિરતા પર પ્રશ્નાર્થ
સકારાત્મક વૃદ્ધિના આંકડા હોવા છતાં, બિહારના માઇક્રોફાઇનાન્સ રિકવરીની સ્થિરતાને નોંધપાત્ર જોખમો છે. 2024-2025માં માઇક્રોફાઇનાન્સ કટોકટીના 'ફ્લેશપોઇન્ટ' તરીકે રાજ્યની ભૂતકાળની ભૂમિકા, ઊંચા ડિફોલ્ટ અને ઉધારકર્તાઓના વધુ પડતા દેવાને કારણે ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. વર્તમાન વૃદ્ધિ, જે મોટાભાગે મોટી લોન પર નિર્ભર છે, તે ઉધારકર્તાઓના હાલના તણાવને છુપાવી શકે છે અથવા જો નજીકથી વ્યવસ્થાપન ન કરવામાં આવે તો વધુ પડતા લિવરેજ તરફ દોરી શકે છે. ગ્રામીણ ઉધારકર્તાઓ, જે ઐતિહાસિક રીતે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે, તેઓ ઉચ્ચ ડિલિંક્વન્સી રેટ્સ દર્શાવવાનું ચાલુ રાખે છે. આ સેક્ટર ઉધારકર્તાઓના વધુ પડતા દેવા અને ક્રેડિટ રિસ્ક જેવા સતત પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. બિહાર, તમિલનાડુ અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યો ડિલિંક્વન્સી માટે હોટસ્પોટ તરીકે ઓળખાય છે, જે નવા ડિફોલ્ટમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે. NBFC-MFIs ને 'મિશન ડ્રિફ્ટ' (Mission Drift) નું જોખમ પણ છે, જ્યાં તેઓ નાણાકીય સમાવેશ પરથી નફા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે. વધુમાં, બિહાર (આશરે 80% પ્રવેશ) જેવા ઉચ્ચ માઇક્રોફાઇનાન્સ પ્રવેશ ધરાવતા રાજ્યો બજારની સંતૃપ્તિની નજીક હોઈ શકે છે, જે ભવિષ્યમાં વૃદ્ધિને વધુ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. ભૂતકાળમાં રાજકીય હસ્તક્ષેપ અને રાજ્ય નિયમોએ પણ સેક્ટરની સ્થિરતાને અસર કરી છે.
માઇક્રોફાઇનાન્સ માટે ભવિષ્યના અનુમાનો
ભારતીય માઇક્રોફાઇનાન્સ માર્કેટ 2034 સુધી 9.77% થી 11% ના કમ્પાઉન્ડ એન્યુઅલ ગ્રોથ રેટ (CAGR) થી વૃદ્ધિ પામશે તેવી આગાહી છે, જે અંદાજે USD 17.7 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે. ઇકોનોમિક સર્વે 2025-26 સેક્ટરના સ્થિરીકરણનો સંકેત આપે છે, જે નિયમનકારી ગોઠવણો અને સુધારેલી એસેટ ક્વોલિટી દ્વારા સમર્થિત છે. લિક્વિડિટી (Liquidity) સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહેલી નાની સંસ્થાઓને મજબૂત કરવા માટે ક્રેડિટ ગેરંટી યોજનાઓ જેવી પહેલ પણ ઉદ્યોગની રિકવરીને પ્રોત્સાહન આપશે તેવી અપેક્ષા છે.