બેંક એકાઉન્ટમાં નોમિનીનું નામ ઉમેરવું એ ફક્ત પૈસા ઉપાડવાની પ્રક્રિયા સરળ બનાવે છે, પરંતુ તે નોમિનીને સંપત્તિનો માલિક નથી બનાવતું. નવા ૨૦૨૬ ના નિયમો મુજબ, નોમિની માત્ર એક કસ્ટોડિયન છે જેણે વાસ્તવિક કાયદેસરના વારસદારોને રકમ સોંપવાની હોય છે.
ઘણા લોકો એવું માને છે કે બેંક ખાતામાં જેને નોમિની બનાવ્યો છે, તે જ વ્યક્તિ ખાતાની રકમનો માલિક બની જશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. બેંક નોમિનેશન એ માત્ર એક વહીવટી પ્રક્રિયા છે, માલિકી હક નક્કી કરવાનું સાધન નથી. જ્યારે ખાતાધારકનું મૃત્યુ થાય, ત્યારે બેંક પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થવા માટે નોમિનીને પૈસા સોંપી દે છે, પરંતુ કાયદાકીય રીતે નોમિની માત્ર એક ટ્રસ્ટી અથવા કસ્ટોડિયન ગણાય છે.
નોમિનીની ભૂમિકા શું છે?
સુપ્રીમ કોર્ટના શક્તિ યઝદાની કેસ સહિતના અનેક ચુકાદાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે નોમિનીએ મળેલા પૈસા વાસ્તવિક કાયદેસરના વારસદારોને પહોંચાડવાના હોય છે. જો નોમિની અને વારસદારો વચ્ચે વિવાદ થાય, તો નોમિનીએ મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિની વિલ (Will) અથવા વારસાના કાયદા મુજબ જ સંપત્તિનું વિતરણ કરવું પડે છે.
૨૦૨૬ ના નવા બેંકિંગ નિયમો
'બેંકિંગ લોઝ અમેન્ડમેન્ટ એક્ટ ૨૦૨૫' હેઠળ ૨૦૨૬ થી કેટલાક મહત્વના ફેરફારો લાગુ થયા છે:
- હવે એકાઉન્ટમાં ૪ નોમિની રાખી શકાય છે.
- નોમિનેશન એકસાથે અથવા ક્રમબદ્ધ (Successive) હોઈ શકે છે.
- બેંકોએ તમામ દસ્તાવેજો મળ્યાના ૧૫ દિવસમાં ક્લેમ સેટલ કરવો ફરજિયાત છે.
આ સુધારાઓ વહીવટી મુશ્કેલીઓ ઘટાડશે, પરંતુ નોમિનીની કાયદાકીય વ્યાખ્યામાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. તે હજુ પણ અંતિમ લાભાર્થી (Beneficiary) નથી.
તમારે શું ધ્યાન રાખવું?
માત્ર નોમિનેશન પર આધાર રાખવો એ ઇસ્ટેટ પ્લાનિંગ માટે પૂરતું નથી. ભવિષ્યના ઝઘડા ટાળવા માટે તમારી બેંક વિગતો હંમેશા એક માન્ય વિલ સાથે સુસંગત રાખો. લગ્ન અથવા અન્ય મોટા પારિવારિક ફેરફારો પછી નોમિનીની વિગતો અપડેટ કરવી અનિવાર્ય છે. પરિવારની સરળતા માટે નવા ૨૦૨૬ ના નિયમો મુજબ તમારી નોમિનેશન યાદીની એકવાર સમીક્ષા ચોક્કસ કરી લેવી.