₹31 લાખ કરોડ કૃષિ-ધિરાણ લક્ષ્યાંક! ટેક અને સરકારી નીતિઓ દ્વારા ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રને મોટો વેગ

ભારતના કૃષિ ધિરાણ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળી રહ્યો છે, FY 2025-26 સુધીમાં ₹31 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે. ખેડૂતો અને ધિરાણકર્તાઓ માટે ધિરાણ માર્ગોને ઔપચારિક બનાવવા માટે સરકારની પહેલ દ્વારા આ વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે સંચાલિત છે.

ઔપચારિક ધિરાણ માટે સરકારી પ્રોત્સાહન

• ફરજિયાત પ્રાયોરિટી સેક્ટર લેન્ડિંગ નિયમો મુજબ, બેંકોએ તેમના લોન બુકના 40% પ્રાયોરિટી સેક્ટર્સને ફાળવવા પડે છે, જેમાં 18% કૃષિ માટે નિર્ધારિત છે. આ નીતિ કોમર્શિયલ બેંકોને કૃષિ ધિરાણમાં વધારો કરવા માટે એક મજબૂત પ્રોત્સાહન તરીકે કામ કરે છે.
• કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) જેવી યોજનાઓ ખૂબ જ લોકપ્રિય બની રહી છે, જે અનૌપચારિક ઉધારથી ઔપચારિક પદ્ધતિ તરફ સ્થાનાંતરણને સુગમ બનાવે છે. KCC હેઠળ કુલ મૂલ્ય પહેલેથી જ આશરે ₹9 લાખ કરોડ સુધી વધી ગયું છે.
• સરકાર ધિરાણની સુલભતા સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે ખેડૂતો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ વચ્ચેના સહયોગને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

વૃદ્ધિના મુખ્ય ચાલક

• તાજેતરની ઋતુઓમાં અનુકૂળ ચોમાસાના વલણોએ કૃષિ ઉત્પાદકતાને ટેકો આપીને કૃષિ લોનની માંગને વેગ આપ્યો છે.
• પ્રાદેશિક ધિરાણના વલણો સ્થાનિક પાક પદ્ધતિઓ, જમીનની સ્થિતિ અને ખેડૂતોની આવકની સ્થિરતા પર આધાર રાખે છે, જેમાં ઉત્તર રાજ્યો મોટાભાગે મોટા જમીનધારણ અને ઉચ્ચ ખરીદ શક્તિને કારણે અગ્રેસર રહે છે.

એગ્રી-લેન્ડિંગમાં ક્રાંતિ લાવતું ટેકનોલોજી

• ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ધિરાણકર્તાઓની જોખમ મૂલ્યાંકન કરવાની ક્ષમતા અને ધિરાણ વિતરણની કાર્યક્ષમતા સુધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
• AgriStack જેવા સરકારી ડિજિટલ ફ્રેમવર્ક ચોક્કસ જમીન અને ખેડૂત ઓળખ રેકોર્ડ જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવી ટેકનોલોજી રેકોર્ડ્સને ડિજિટાઇઝ કરવા, સંભવિત છેતરપિંડીને ઓળખવા અને ક્રેડિટ અંડરરાઇટિંગ પ્રક્રિયાઓને સુધારવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
• ટેકનોલોજી-સંચાલિત પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ ધિરાણકર્તાઓને સંભવિત ડિફોલ્ટ (delinquency) ના જોખમો વિશે ચેતવણી આપવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી ઓપરેશનલ અને ધિરાણ ખર્ચ ઘટાડવામાં આવે છે અને સમયસર ચુકવણી સુનિશ્ચિત થાય છે.

અસર

• એગ્રી-લેન્ડિંગમાં ઝડપી વૃદ્ધિ કૃષિ ક્ષેત્રની ઉત્પાદકતા અને ખેડૂતોની આર્થિક સુખાકારીને નોંધપાત્ર રીતે વેગ આપશે તેવી અપેક્ષા છે.
• ધિરાણનું આ ઔપચારિકીકરણ ખેડૂતોને ઊંચા વ્યાજ દરવાળા અનૌપચારિક ધિરાણકર્તાઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી વધુ સારી આર્થિક સ્થિરતા મળે છે.
• વધેલું ધિરાણ પ્રવાહ આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણને સમર્થન આપી શકે છે, જે એકંદર આર્થિક વિકાસમાં ફાળો આપશે.
• અસર રેટિંગ: 9/10

મુશ્કેલ શબ્દોની સમજૂતી

• એગ્રી-લેન્ડિંગ (Agri-lending): ખાસ કરીને પાક વાવેતર, પશુધન અને કૃષિ ઉપકરણોની ખરીદી જેવી કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ માટે આપવામાં આવતા ધિરાણ.
• ઔપચારિક ધિરાણ માર્ગો (Formal credit channels): શાહુકાર જેવા અનૌपचारिक સ્ત્રોતોથી વિપરીત, બેંકો અને NBFC જેવી નિયંત્રિત નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી ઉધાર લેવું.
• પ્રાયોરિટી સેક્ટર લેન્ડિંગ (Priority Sector Lending - PSL): ભારતમાં એક નિયમન જે બેંકોને તેમના ચોખ્ખા બેંક ક્રેડિટનો ચોક્કસ ટકાવારી અર્થતંત્રના વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાતા ચોક્કસ ક્ષેત્રોને ધિરાણ આપવાનું ફરજિયાત કરે છે.
• કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC): ખેડૂતોને તેમની ખેતીની જરૂરિયાતો માટે ધિરાણની સરળ પહોંચ પૂરી પાડતી સરકાર-સમર્થિત યોજના.
• AgriStack: કૃષિ ક્ષેત્ર માટે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવાની સરકારની આગેવાની હેઠળની પહેલ, જેનો હેતુ પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતા સુધારવાનો છે.
• AI (Artificial Intelligence): મશીનોને શીખવું, સમસ્યાનું નિરાકરણ અને નિર્ણય લેવા જેવા માનવ બુદ્ધિની જરૂર હોય તેવા કાર્યો કરવા સક્ષમ બનાવતી ટેકનોલોજી.
• ક્રેડિટ અંડરરાઇટિંગ (Credit underwriting): ધિરાણકર્તાઓ દ્વારા લોન મંજૂર કરતા પહેલા ઉધાર લેનારની શાખપાત્રતાનું મૂલ્યાંકન કરવાની પ્રક્રિયા.
• ડિફોલ્ટ (Delinquency): નિયત લોન ચુકવણી સમયસર કરવામાં નિષ્ફળતા.