Whalesbook
ખરીદીમાં ધરખમ ઘટાડો, ખેડૂતો અને સરકારની ચિંતા વધી
આ રવિ માર્કેટિંગ સીઝનમાં ઘઉંની સરકારી ખરીદીમાં ગત વર્ષની સરખામણીમાં 69% નો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. અત્યાર સુધીમાં કુલ 15.30 લાખ ટન ઘઉંની ખરીદી થઈ છે, જ્યારે ગત વર્ષે આ જ સમયગાળામાં 50.08 લાખ ટન ઘઉંની ખરીદી કરવામાં આવી હતી. ફૂડ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (FCI) અને રાજ્ય એજન્સીઓ બજારમાં આવતા ઘઉંની ઓછી માત્રાથી ચિંતિત છે. ગત વર્ષે આ સમયગાળામાં 92.72 લાખ ટનની સરખામણીમાં આ વર્ષે માત્ર 34.74 લાખ ટન ઘઉં બજારમાં આવ્યા છે. આ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ દેશના મુખ્ય ઘઉં ઉત્પાદક રાજ્યોમાં થયેલા અకాల વરસાદ અને કરા પડવાને કારણે પાકને થયેલું નુકસાન છે, જેના કારણે ખેતરોમાંથી બજારમાં ઘઉંની આવક પર અસર પડી છે.
ખાદ્ય મોંઘવારી વધવાનો ભય, ટાર્ગેટ ચૂકાઈ શકે છે
ઘઉંની ખરીદીમાં થયેલો આ મોટો ઘટાડો ખાદ્ય ચીજોના ભાવમાં સ્થિરતા અંગે ચિંતાઓ વધારી રહ્યો છે. ICRA ના રિપોર્ટ મુજબ, માર્ચ 2026 સુધીમાં ખાદ્ય મોંઘવારી 3.87% હતી, જે એપ્રિલ 2026 સુધીમાં 4% ને વટાવી શકે છે, જેમાં શાકભાજી અને ખાદ્ય તેલ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જોકે, માર્ચ 2026 માં કુલ ફુગાવાનો દર 3.4% રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના મધ્ય-ગાળાના લક્ષ્યાંકની અંદર છે, પરંતુ ખેતી ઉત્પાદનમાં અસ્થિરતા ભાવને ઝડપથી વધારી શકે છે. સરકારનું આ સીઝન માટે 30.3 લાખ ટન ખરીદીનું લક્ષ્યાંક હવે હાંસલ કરવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
બફર સ્ટોક મજબૂત, પરંતુ ક્લાયમેટ રિસ્ક વધ્યું
ખરીદીમાં થયેલા ઘટાડા છતાં, ભારતમાં ખાદ્ય અનાજનો બફર સ્ટોક હાલ મજબૂત સ્થિતિમાં છે. 1 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં, FCI પાસે લગભગ 25.6 મિલિયન ટન ઘઉંનો સ્ટોક હતો, જે માર્ચ ક્વાર્ટર માટે નિર્ધારિત બફર ધોરણ કરતાં ઘણો વધારે છે. ઓક્ટોબર 2025 માં પણ કુલ ખાદ્ય અનાજનો સ્ટોક જરૂરી સ્તર કરતાં વધુ હતો. આ આરામદાયક સ્થિતિ તાત્કાલિક પુરવઠાની ચિંતાઓને ઘટાડે છે. જોકે, વૈશ્વિક સ્તરે બદલાતા હવામાનની અસરો ચિંતાનો વિષય બની રહી છે. FY26 માટે કૃષિ ક્ષેત્રે 3-3.5% વૃદ્ધિનો અંદાજ છે, પરંતુ Q2 FY26 માં વૃદ્ધિ ઘટીને 3.5% થઈ ગઈ હતી. 2022 માં ગરમીના કારણે ઘઉંના ઉત્પાદનમાં 10-15% નો ઘટાડો થયો હતો અને તેના કારણે નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકવો પડ્યો હતો. આ વર્ષે ઘઉંનું વાવેતર 33.4 મિલિયન હેક્ટર સુધી વધ્યું હોવા છતાં, ક્લાયમેટ શોક સામે પાકની નબળાઈ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે.
ભારે હવામાનનો સામનો: ખાદ્ય સુરક્ષા અને ખેડૂતોની આવક પર અસર
ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા પર ગંભીર હવામાન પરિવર્તનનો ખતરો વધી રહ્યો છે. માત્ર માર્ચ 2026 માં જ પાંચ વર્ષમાં સૌથી વધુ પાકને નુકસાન થયું, જેમાં 195,000 હેક્ટર થી વધુ વિસ્તાર પ્રભાવિત થયો. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે અకాల વરસાદ અને કરા જેવી આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓ વધુ સામાન્ય અને વ્યાપક બની રહી છે, જે કૃષિ આયોજનને મુશ્કેલ બનાવે છે. આનાથી વર્તમાન ઉત્પાદન, લાંબા ગાળાની ઉત્પાદકતા અને ખેડૂતોની આવક પર જોખમ રહેલું છે. ભારતનો ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સમાં 102મા ( 123 દેશોમાંથી) ક્રમાંક ( 2025 માં) પોષણ અને ખાદ્ય પદાર્થોની પહોંચમાં સતત પડકારો દર્શાવે છે. વધુમાં, ભારત ખાદ્ય તેલ અને કઠોળનો મોટો આયાતકાર દેશ છે, જે વૈશ્વિક પુરવઠામાં વિક્ષેપ અને ભાવ વધારા માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે. જોકે, ઊંચા બફર સ્ટોકના જાળવણી ખર્ચ જાહેર નાણાં પર ભાર વધારે છે, જે ભવિષ્યમાં આવા હવામાન ઘટનાઓ સામાન્ય બનવા પર લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
ચોમાસાની આગાહી અને નિકાસ નીતિમાં ફેરફાર
2026 ના ચોમાસાની આગાહી નબળા અલ નિનો (El Nino) ની સ્થિતિને કારણે સરેરાશ કરતાં 92% વરસાદની સંભાવના દર્શાવે છે. આ ખરીફ પાકને અસર કરી શકે છે, સંભવતઃ કઠોળ અને તેલીબિયાં માટે આયાત બિલ વધારી શકે છે અને ફુગાવાના દબાણમાં વધુ વધારો કરી શકે છે. સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને બદલાતા વૈશ્વિક બજારના પ્રતિભાવમાં, ભારતે ફેબ્રુઆરી 2026 માં ઘઉંની નિકાસ પરનો પ્રતિબંધ હટાવી દીધો છે અને 2.5 મિલિયન ટન ઘઉંની નિકાસને મંજૂરી આપી છે. આ પગલું ખેડૂતોને ટેકો આપવા અને સ્થાનિક બજારને સ્થિર કરવાનો હેતુ ધરાવે છે. પોષણની ઉણપને પહોંચી વળવા માટે ફોર્ટિફાઇડ રાઇસ (Fortified Rice) નું વિતરણ જેવી પહેલ ચાલુ છે, પરંતુ ક્લાયમેટ શોક પ્રત્યેની અંતર્ગત સંવેદનશીલતા ભારતના ખાદ્ય સુરક્ષાના ચિત્ર માટે એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની રહેશે.