Whalesbook
નવું ફોકસ: ખેડૂતોની આવક અને ટકાઉપણું
ગ્રીન રિવોલ્યુશનના યુગથી ચાલી આવતી ખાદ્ય સુરક્ષાની પ્રાથમિકતાથી આગળ વધીને, ભારતના કૃષિ સંશોધનની દિશા હવે બદલાઈ ગઈ છે. "વિકસિત ભારત 2047"ના લક્ષ્યાંકને ધ્યાનમાં રાખીને, દેશ હવે બે મુખ્ય પડકારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યો છે: ખેડૂતોની આવક વધારવી અને ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ દ્વારા પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું. ચોખા અને મકાઈ જેવા પાકોમાં સરપ્લસ (surplus) ઉત્પાદન દર્શાવે છે કે હવે અછતનો યુગ પૂરો થઈ ગયો છે. ખેડૂતો માત્ર જીવનનિર્વાહ કરવાને બદલે હવે તેને વેપાર તરીકે જોઈ રહ્યા છે, જેના માટે વૈજ્ઞાનિક રીતે અદ્યતન, ખેડૂત-કેન્દ્રિત અને આર્થિક રીતે સક્ષમ સંશોધન પ્રણાલીની જરૂર છે. આ પરિવર્તનમાં Agri-tech ક્ષેત્ર મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે, જે 2026 સુધીમાં $24 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે.
Agri-Tech માં તેજી: નવીનતા અને રોકાણમાં ઉછાળો
હવામાન પરિવર્તન (climate change), ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ અને નવી ટેકનોલોજીના કારણે Agri-tech માં નવીનતા અને રોકાણમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે. ભારતીય Agri-tech માર્કેટ $878.1 મિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જેમાં AI-સંચાલિત પ્રિસિઝન ફાર્મિંગ, IoT સેન્સર્સ અને ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી રહી છે. આબોહવા-પ્રતિરોધક પાકો, ટકાઉ ખેતી સામગ્રી અને રિજેનેરેટિવ એગ્રીકલ્ચર (regenerative agriculture) પદ્ધતિઓમાં રોકાણ વધી રહ્યું છે. સરકારના ડિજિટલ એગ્રીકલ્ચર મિશન (Digital Agriculture Mission) અને એગ્રીસ્ટેક (AgriStack) જેવા કાર્યક્રમો ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. FY23 માં Agri-tech ફંડિંગ ઘટ્યું હોવા છતાં, રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પાછો ફરી રહ્યો છે, જે સ્કેલ થઈ શકે તેવા અને નફાકારક બિઝનેસ મોડલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. ખેડૂતો પણ વધુ સારા ઉત્પાદન અને ભાવથી ઊંચા નફાની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે અને ડિજિટલ પેમેન્ટ, ઔપચારિક લોન અને ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનો અપનાવી રહ્યા છે.
ભારતનું વૈશ્વિક R&D સ્થાન
જાહેર કૃષિ સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ખર્ચમાં ભારત વિશ્વમાં ચોથા ક્રમે છે, પરંતુ કૃષિ ઉત્પાદનના મૂલ્યની ટકાવારી તરીકે, ભારતનો R&D ખર્ચ (2019-21 માં 0.3%) બ્રાઝિલ (0.9%), યુએસ (0.7%) અને ચીન (0.4%) જેવા મોટા કૃષિ દેશો કરતાં ઓછો છે. વિકસિત દેશોની તુલનામાં પણ આ પ્રમાણ ઓછું છે, જે અદ્યતન ટેકનોલોજી અપનાવવામાં અવરોધ બની શકે છે. આ ખર્ચના તફાવત છતાં, ભારતીય કૃષિ વિજ્ઞાન સંસ્થાઓ વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખ મેળવી રહી છે. ખાસ કરીને, ICAR સંસ્થાઓ જેવી કે ઇન્ડિયન વેટરનરી રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (IVRI) અને ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (IARI) QS વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કિંગ્સમાં સ્થાન પામ્યા છે. આ સિદ્ધિ મૂળભૂત અને લાગુ વિજ્ઞાન, લેબથી ખેતર સુધીના સંશોધન અને ખેડૂત સહાય તથા આબોહવા-પ્રતિરોધક ખેતી માટેના સંયુક્ત પ્રયાસોમાં પ્રગતિ દર્શાવે છે.
પડકારો યથાવત: અપનાવવામાં અડચણો અને ભંડોળમાં અંતર
નવીનતા અને રોકાણ છતાં, ટેકનોલોજી અપનાવવામાં મોટી અડચણો યથાવત છે. નાના, વિખરાયેલા ખેતરો અને ખેડૂતોમાં ઓછી ડિજિટલ સાક્ષરતા મુખ્ય પડકારો છે. ભારતમાં વિવિધ પ્રકારની ખેતી માટે કસ્ટમાઇઝ્ડ (customized) સોલ્યુશન્સની જરૂર પડે છે, જે ટેકનોલોજીને ઝડપથી સ્કેલ કરવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે. FY23 માં વૈશ્વિક ફંડિંગ ધીમું પડવાથી બજારની અસ્થિરતા જોવા મળી હતી. રોકાણકારો હવે વધુ સાવચેત છે અને સ્કેલેબિલિટી (scalability) અને નફાકારકતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. કૃષિ ઉત્પાદનની તુલનામાં R&D ખર્ચમાં સુધારો થયો હોવા છતાં, સંસાધનોની ફાળવણી અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારવાની જરૂર છે. મોનસૂન પર નિર્ભરતા, આબોહવા-પ્રતિરોધક ખેતી પર સંશોધન હોવા છતાં, એક મુખ્ય નબળાઈ બની રહી છે.
ભવિષ્યનું દ્રષ્ટિકોણ: ટેકનોલોજી, ખેડૂતો અને નીતિનું સંકલન
ભારતનું કૃષિ ભવિષ્ય નવી ટેકનોલોજીને ખેડૂતોની જરૂરિયાતો અને ટકાઉપણાના લક્ષ્યાંકો સાથે જોડવા પર નિર્ભર રહેશે. હવામાન પરિવર્તન અનુકૂલન (climate change adaptation) અને ઘટાડો સંશોધન અને વિકાસના કેન્દ્રમાં છે, જેમાં ભારત ગ્રીનહાઉસ ગેસ (GHG) ઉત્સર્જન ઘટાડવાના લક્ષ્યાંકો માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ વ્યૂહરચનામાં સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ, ફળો અને શાકભાજી જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્યના પાકો ઉગાડવા અને પશુધન તથા ઉત્પાદનો માટે સપ્લાય ચેઇનમાં સુધારો કરવાનો સમાવેશ થાય છે. વિશ્લેષકો સરકારી નીતિઓ અને વિકસતા સ્ટાર્ટઅપ દ્રશ્યના સમર્થનથી કૃષિ માટે AI અને સ્માર્ટ ફાર્મિંગમાં સતત વૃદ્ધિની અપેક્ષા રાખે છે. ફાર્મ સપોર્ટ સેવાઓમાં સુધારો અને ટેકનોલોજીના પરીક્ષણ તથા શેરિંગ માટે સંયુક્ત પ્લેટફોર્મ બનાવવાથી ભારતના કૃષિ પરિવર્તનની સંપૂર્ણ સંભાવનાને સાકાર કરવામાં મદદ મળશે.