ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્ર: ક્લાઇમેટ એડપ્ટેશન માટે ભંડોળનો મોટો અભાવ, ખાનગી મૂડીની અછત

ભંડોળનો અભાવ અને જાહેર નાણાં પર નિર્ભરતા

ભારતના કૃષિ અને ખાદ્ય ક્ષેત્રો આબોહવા પરિવર્તનના વધતા જતા જોખમો સામે વધુ સંવેદનશીલ બની રહ્યા છે. જર્મનવોચના ક્લાઇમેટ રિસ્ક ઇન્ડેક્સ 2026 માં ભારત નવમા ક્રમે છે. વિકાસશીલ દેશો માટે જરૂરી વાર્ષિક એડપ્ટેશન ફાઇનાન્સ 2035 સુધીમાં $310-$365 બિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય જાહેર ભંડોળ હાલમાં વાર્ષિક માત્ર $26 બિલિયન છે. કૃષિ-ખાદ્ય ક્ષેત્રને તો તેના જરૂરી ભંડોળના માત્ર 20% જ મળે છે, જે Food Security (ખાદ્ય સુરક્ષા) અને લાખો નાના ખેડૂતોની આજીવિકા માટે ચિંતાનો વિષય છે.

ખાનગી મૂડીનો નહિવત્ ફાળો

આંતરિક રીતે, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના જાહેર ભંડોળ જ કૃષિ અનુકૂલનના 98-99% ખર્ચ ઉઠાવી રહ્યા છે. તેની સરખામણીમાં, ખાનગી ક્ષેત્રનું રોકાણ માત્ર 1% જેટલું નજીવું છે. આ મોટા તફાવતનું મુખ્ય કારણ ખેતીમાં રહેલું ઊંચું રોકાણ જોખમ, હવામાનની અનિશ્ચિતતા, લાંબા ગાળાનું વળતર અને ખેતરોનું વિભાજિત માળખું છે. નાના ખેડૂતોના નાના પ્લોટ મોટા પાયા પર ખાનગી રોકાણને આકર્ષવામાં મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. વૈશ્વિક સ્તરે પણ, ખાનગી ફાઇનાન્સ એડપ્ટેશનની જરૂરિયાતોના માત્ર 3% જ પૂરા પાડે છે.

GCF અને નવી પહેલ

આ અંતર ઘટાડવા માટે પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. COP30 માં, ભારતે ગ્રીન ક્લાઇમેટ ફંડ (GCF) દ્વારા સમર્થિત કન્ટ્રી પ્લેટફોર્મ સ્થાપિત કરવા માટે સમજૂતી કરી છે, જે સ્થાનિક જાહેર ભંડોળ, ખાનગી રોકાણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્લાઇમેટ ફંડને એકત્રિત કરશે. GCF ભારતમાં કૃષિ સહિત ક્લાઇમેટ એડપ્ટેશન પ્રોજેક્ટ્સને ભંડોળ પૂરું પાડી રહ્યું છે. જોકે, વિકાસશીલ દેશોમાં ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સનો કુલ પ્રવાહ જરૂરિયાત કરતાં ઘણો ઓછો રહે છે. GCF દ્વારા ભારતમાં મંજૂર કરાયેલ ભંડોળમાં જટિલતા અને ધીમી વિતરણ ગતિની ટીકા પણ થઈ છે. ક્લાઇમેટ પોલિસી ઇનિશિયેટિવ (CPI) અનુસાર, 2021-22 માં કૃષિ એડપ્ટેશન માટે સ્થાનિક ભંડોળ આશરે ₹265 બિલિયન (લગભગ $3.6 બિલિયન) હતું, જે કુલ જરૂરિયાતના માત્ર 24% હતું.

કૃષિ રોકાણ અને એડપ્ટેશનનો તફાવત

એ નોંધવું અગત્યનું છે કે FY 2020-22 દરમિયાન ભારતીય ટકાઉ કૃષિ ક્ષેત્રને વાર્ષિક આશરે USD 301 બિલિયન મળ્યા હતા, જેમાં ખાનગી નાણાંનો હિસ્સો 67% (વાર્ષિક USD 202 બિલિયન) હતો. આ એકંદર ટકાઉ કૃષિ રોકાણમાં ખાનગી ક્ષેત્રની મજબૂત ભાગીદારી દર્શાવે છે. જોકે, ક્લાઇમેટ એડપ્ટેશન જેવા ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં ઊંચા જોખમ અને અનિશ્ચિત વળતરને કારણે ખાનગી મૂડીનો ફાળો નહિવત્ છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે સમસ્યા કૃષિ માટે ખાનગી મૂડીની સામાન્ય અછત નથી, પરંતુ એડપ્ટેશન રોકાણોને સુરક્ષિત બનાવવાની ચોક્કસ જરૂરિયાત છે.

ભવિષ્યની દિશા અને પડકારો

ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સનું ભવિષ્ય ભંડોળના મોટા અંતરને પૂરું કરવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે. GCF-સપોર્ટેડ પ્લેટફોર્મ્સ અને ખાસ કરીને જોખમ ઘટાડવાની યોજનાઓ ખાનગી ક્ષેત્રને આકર્ષવા માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. ભારતની ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સ ટેક્સોનોમીને અંતિમ સ્વરૂપ આપવું અને પારદર્શક નાણાકીય ડેટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવું રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધારશે. એગ્રિ-ટેક માર્કેટના વિસ્તરણમાં ક્લાઇમેટ રેઝિલિયન્સને કેવી રીતે એકીકૃત કરવામાં આવે છે તે પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે. 2030 સુધીમાં Emerging Markets અને Developing Economies (EMDEs) માટે વાર્ષિક $1 ટ્રિલિયન બાહ્ય ભંડોળની જરૂરિયાત દર્શાવે છે કે આ વૈશ્વિક પડકાર છે, જેમાં ખાનગી ભંડોળમાં પંદર ગણા વધારાની જરૂર પડશે. ભારતમાં આ દિશામાં પ્રગતિ એક મહત્વપૂર્ણ અભ્યાસ બની રહેશે.