યુરિયાના ભાવમાં ભયાનક ઉછાળો: મધ્ય પૂર્વ સંઘર્ષે વૈશ્વિક સપ્લાય ખોરવી, ભારતીય ભાવ **$1000** ની નજીક

ભાવ કેમ વધ્યા?

Indian Potash Ltd (IPL) ને યુરિયા સપ્લાય માટે $1000 પ્રતિ મેટ્રિક ટન નજીક ઓફર મળી રહી છે. આ ભાવ બે મહિના પહેલાના ભાવ કરતાં લગભગ બમણા છે. મોટાભાગની બિડ આ માર્કની આસપાસ છે, જેમાં કેટલીક $1136 સુધી પહોંચી રહી છે. આ અગાઉની ટેન્ડર કરતાં તદ્દન વિપરીત છે, જ્યાં ભાવ લગભગ $500-$512 પ્રતિ ટન હતા. હાલમાં, ભારતની પશ્ચિમ અને પૂર્વ કિનારા સુધી ડિલિવરી માટે બિડ $935 થી $959 પ્રતિ ટન સુધીની છે, જે વૈશ્વિક ફર્ટિલાઇઝર માર્કેટમાં નોંધપાત્ર રીતે ઊંચા ભાવ સ્તરનો સંકેત આપે છે.

આ યુરિયા ઓફરમાં થયેલો વધારો ભૌગોલિક રાજકીય તણાવમાં થયેલા વધારા સાથે જોડાયેલો છે, જેના કારણે મુખ્ય વેપાર માર્ગો, જેમાં હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) નો સમાવેશ થાય છે, તેમાં વિક્ષેપ પડ્યો છે. આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ વૈશ્વિક ફર્ટિલાઇઝર વેપારના લગભગ 1/3 અને યુરિયા ઉત્પાદનના મુખ્ય ઘટક એવા LNG ના મોટા જથ્થાનું વહન કરે છે. અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષે મધ્ય પૂર્વમાં ઊર્જા ઉત્પાદન સ્થળો અને નિકાસ હબને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે, જેનાથી સપ્લાય વધુ તંગ બન્યો છે. આ ઉપરાંત, ભારતમાં કુદરતી ગેસની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતાને કારણે સ્થાનિક યુરિયા ઉત્પાદનમાં પણ ઘટાડો થયો છે, અને શિપિંગમાં વિલંબ અગાઉના કોન્ટ્રાક્ટને અસર કરી રહ્યો છે. એશિયન LNG સ્પોટ કાર્ગોની કિંમત $18.45 પ્રતિ MMBtu છે, જે 24 કલાકમાં 2.4% વધી છે, જે ઊર્જા ઇનપુટ ખર્ચમાં વધારો દર્શાવે છે.

આ ઊંચા ભાવે ભારતના ખરીદીના નિર્ણયોની તેના સરહદોની બહાર દૂરગામી અસરો થશે. વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે જો ભારત 10 લાખ ટન થી વધુ ખરીદી કરે છે, તો તે વૈશ્વિક યુરિયા બજારને નોંધપાત્ર રીતે વધારી શકે છે. એશિયા અને આફ્રિકાના નાના ખરીદદારો, જે પાકની ઉત્પાદકતા માટે આયાતી યુરિયા પર આધાર રાખે છે, તેઓ ઊંચા ખર્ચનો સામનો કરી રહ્યા છે. આનાથી ખાતરના ઉપયોગમાં ઘટાડો અને પાકના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, જે વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા માટે નોંધપાત્ર જોખમ ઊભું કરે છે, ખાસ કરીને આયાત-આશ્રિત પ્રદેશોમાં. મધ્ય પૂર્વનો આ સંઘર્ષ તાજેતરમાં ફર્ટિલાઇઝર બજારોને ત્રીજો મોટો ફટકો છે, જે દર્શાવે છે કે આ ક્ષેત્ર ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા અને વેપાર વિક્ષેપો માટે કેટલું સંવેદનશીલ છે. નાઇટ્રોજન ફર્ટિલાઇઝરના ભાવ ફેબ્રુઆરીના અંતથી 25% થી 50% સુધી વધી ચૂક્યા છે. વૈશ્વિક યુરિયા સ્પોટ ભાવ હવે પ્રતિ મેટ્રિક ટન લગભગ $725-$730 ની આસપાસ છે, જે એક વર્ષ પહેલા કરતાં ઘણો વધારે છે.

ભારત માટે, જ્યાં કૃષિ તેની અર્થવ્યવસ્થા માટે નિર્ણાયક છે, આ ઊંચા આયાત ખર્ચ તેના નાણાકીય વ્યવસ્થા માટે એક મોટો પડકાર રજૂ કરે છે. સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે ફર્ટિલાઇઝર સબસિડી માટે 1.168 ટ્રિલિયન રૂપિયા ($12.75 બિલિયન) નું બજેટ ફાળવ્યું છે, જેમાંથી લગભગ 0.32 ટ્રિલિયન રૂપિયા આયાત માટે ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ સબસિડીને ઘણીવાર આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવના ઉતાર-ચઢાવને પહોંચી વળવા માટે વધારવાની જરૂર પડે છે. યુરિયાના મહત્તમ રિટેલ ભાવ (MRP) બજાર દર કરતાં ઓછા નિશ્ચિત હોવાથી (હાલમાં $70/ટન થી ઓછા) અને સરકાર તફાવત ચૂકવે છે, આ આયાત ઓફરમાં થયેલો વધારો રાષ્ટ્રીય સબસિડી બિલમાં વધારો કરશે, જે સરકારી નાણાકીય વ્યવસ્થા પર દબાણ લાવી શકે છે.

વર્તમાન ભાવ ઐતિહાસિક રીતે ઊંચા સ્તરની નજીક છે, અગાઉ એપ્રિલ 2022 માં યુરિયા ફ્યુચર્સ $1050 પ્રતિ ટન ની આસપાસ ટોચ પર પહોંચ્યા હતા. તેની સામે, નવેમ્બર 2025 માં IPL ની અગાઉની ટેન્ડરમાં $418-$419 પ્રતિ ટન જેટલી ઓછી ઓફર મળી હતી, જે બજારની સ્થિતિમાં થયેલા નાટકીય તાજેતરના ફેરફારને દર્શાવે છે. અન્ય પ્રાદેશિક ખરીદદારો પણ આ અસ્થિર બજારનો સામનો કરી રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, બાંગ્લાદેશે પુરવઠાની અનિશ્ચિતતાને કારણે યુરિયા ટેન્ડર રદ કર્યા છે અને વૈશ્વિક સપ્લાયર્સની શોધ કરી રહ્યું છે. તે મધ્ય પૂર્વીય સપ્લાયમાં વિક્ષેપ વચ્ચે ચીન, ઇજિપ્ત અને રશિયા જેવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોને ધ્યાનમાં લઈ રહ્યું છે. જ્યારે બાંગ્લાદેશે સાઉદી અરેબિયા પાસેથી $390/ટન ના દરે યુરિયાની આયાત સુરક્ષિત કરી છે, ત્યારે આ નોંધપાત્ર રીતે ઓછી કિંમત IPL ની વર્તમાન ટેન્ડર કરતાં અલગ સોર્સિંગ વ્યૂહરચનાઓ અથવા બજાર વિભાગો સૂચવે છે.

આ વર્તમાન કટોકટી કોઈ અલગ ઘટના નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ફર્ટિલાઇઝર સપ્લાય ચેઇનમાં અંતર્ગત નબળાઈઓનું લક્ષણ છે. કેન્દ્રિત ઉત્પાદન સ્થળો, અશ્મિભૂત ઇંધણ પર નિર્ભરતા અને જટિલ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગો આ ક્ષેત્રને ભૌગોલિક રાજકીય આંચકાઓ માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે. મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષે આ નબળાઈઓને ઉજાગર કરી છે, જેનાથી વિક્ષેપિત લોજિસ્ટિક્સ, ઊંચા ફીડસ્ટોક ખર્ચ અને તંગ પુરવઠા સાથે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે. આના કારણે વિશ્વભરમાં યુરિયાના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે બ્રાઝિલ જેવી મોટી કૃષિ અર્થવ્યવસ્થાઓને અસર કરી રહી છે, જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કરતાં વધુ આયાત કરે છે. આ ચાલી રહેલી અસ્થિરતા લાંબા સમય સુધી ઊંચા ફર્ટિલાઇઝર ખર્ચનો સમયગાળો સૂચવે છે, જે વૈશ્વિક ખાદ્ય ઉત્પાદન અને પોષણક્ષમતા પર વ્યાપક અસરો કરી શકે છે.