Whalesbook
કૃષિ ક્ષેત્રનું સુરક્ષા કવચ
આ નવા વેપાર કરારમાં, જ્યાં અમેરિકાએ ભારતીય નિકાસકારોને મોટી રાહત આપતાં ટેરિફમાં ભારે ઘટાડો કર્યો છે, ત્યાં નવી દિલ્હીએ પોતાના કૃષિ અને ડેરી ક્ષેત્રને સુરક્ષિત રાખવા માટે મજબૂત વલણ અપનાવ્યું છે. આ કરાર હેઠળ, ચોખા, ઘઉં, અન્ય અનાજ, વિવિધ પ્રકારના માંસ, ડેરી ઉત્પાદનો, સોયમીલ અને મકાઈ જેવી આવશ્યક કોમોડિટીઝને ટેરિફમાં રાહતમાંથી બાકાત રાખવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, અમેરિકન કોર્ન સહિતના જિનેટિકલી મોડિફાઇડ (GM) ફૂડ ઉત્પાદનો સામે પણ ભારતે પોતાનો વિરોધ જાળવી રાખ્યો છે. ભારતમાં કૃષિ ક્ષેત્રમાં નાના ખેતરો અને ગુજરાન આધારિત ખેતી પ્રચલિત હોવાથી, આ સંરક્ષણવાદી પગલું સ્થાનિક ખેડૂતોને વિદેશી સ્પર્ધાથી બચાવવા માટે લેવાયું છે.
વ્યૂહાત્મક વેપારિક સમજૂતી અને વૈશ્વિક સમાનતાઓ
ભારતની આ રણનીતિ યુરોપિયન યુનિયન અને ન્યુઝીલેન્ડ સાથેના અગાઉના વેપાર કરારો જેવી જ છે, જ્યાં સંવેદનશીલ કૃષિ ઉત્પાદનોને સમાન બાકાત યાદીઓ (exclusion lists) અને ટેરિફ-રેટ ક્વોટા (TRQs) દ્વારા સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પગલાંનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક રોજગારી જાળવવાનો છે, પરંતુ તે દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં એક મોટો ઘર્ષણ બિંદુ બની શકે છે. વિશ્લેષકો માને છે કે કૃષિ બજારમાં કેટલી પહોંચ મળે છે, તેના પર આ કરારની સાચી આર્થિક અસર નિર્ભર રહેશે. યુએસ, જે એક મોટો કૃષિ નિકાસકાર દેશ છે, તે ભારતના ઊંચા સરેરાશ કૃષિ ટેરિફને પોતાના માટે અવરોધરૂપ માને છે. આ કરાર દ્વારા ભારતીય નિકાસો માટે ટેરિફમાં 50% થી ઘટાડીને 18% કરવાનો નિર્ણય બજારો દ્વારા આવકારવામાં આવ્યો છે, કારણ કે તેનાથી ટ્રેડ પોલિસીની અનિશ્ચિતતા ઘટશે. જોકે, ભારતીય નિકાસકારોને મળનારી આ છૂટ, યુએસના કૃષિ ઉત્પાદનોને ભારતીય બજારમાં મળતી મર્યાદિત પહોંચના બદલામાં હોઈ શકે છે.
સંરક્ષણવાદના જોખમો
ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રને આપવામાં આવેલું કડક સંરક્ષણ, ખાસ કરીને GM ફૂડ ઉત્પાદનો પ્રત્યેનો વિરોધ, અનેક જોખમો ઊભા કરી શકે છે. પ્રથમ, આનાથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તરફથી વળતો પ્રહાર (retaliation) થઈ શકે છે, જેમણે અગાઉ પણ ટ્રેડ અસંતુલન અને માર્કેટ એક્સેસના મુદ્દે ભારતીય માલ પર ટેરિફ લાદ્યા છે. બીજું, વૈશ્વિક સ્તરે ઉત્પાદન વૃદ્ધિ અને જંતુનાશક દવાઓના ઉપયોગમાં ઘટાડો દર્શાવતા GM પાકોના ફાયદા હોવા છતાં, ભારતમાં GM ફૂડ પાકોને બાકાત રાખવાથી દેશના પોતાના કૃષિ તકનીકી વિકાસ અને નવીનતામાં અવરોધ આવી શકે છે. Bt કોટનના વ્યાપક ઉપયોગથી વિપરીત, GM ફૂડ પાકોના વ્યાપારીકરણ સામે ભારતમાં નોંધપાત્ર નિયમનકારી અવરોધો અને રાજકીય વિરોધનો સામનો કરવો પડે છે, જે યુએસ, બ્રાઝિલ અને આર્જેન્ટિના જેવા દેશોથી વિપરીત છે, જ્યાં GM સોયાબીન અને મકાઈનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. આ વલણ એક મુખ્ય વેપારી ભાગીદારને નારાજ કરી શકે છે અને વ્યાપક આર્થિક સહયોગ તથા ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરમાં મર્યાદા લાવી શકે છે. ભારત અને યુએસ વચ્ચે કૃષિ ટેરિફમાં રહેલી અસમાનતા આ ક્ષેત્રની સંવેદનશીલતા અને લાંબા ગાળાના વેપાર વિવાદોની સંભાવના દર્શાવે છે.
ભવિષ્યનું ચિત્ર અને બજાર પર અસર
જોકે વેપાર કરારની કૃષિ સંબંધિત જોગવાઈઓની ચોક્કસ વિગતો હજુ જાહેર થવાની બાકી છે, પરંતુ તેના વ્યાપક રૂપરેખા પરથી લાગે છે કે ભારતે એક સાવચેતીભર્યું સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અમેરિકન માલની નોંધપાત્ર ખરીદી કરવાના ભારતના પ્રતિબદ્ધતા, જે સંભવતઃ $500 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે, તે વ્યાપક આર્થિક જોડાણની ઇચ્છા દર્શાવે છે. જોકે, કૃષિ ક્ષેત્રમાં સતત ચાલતું સંરક્ષણવાદ વેપાર સંબંધોની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું અને ઊંડાણપૂર્વકનું એકીકરણ કેટલું પ્રાપ્ત થઈ શકે છે તે અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. વિશ્લેષકો રશિયા પાસેથી તેલની ખરીદીમાં ફેરફાર, જે કરારનો એક ભાગ હોવાનું કહેવાય છે, તેના કારણે ભારતમાં ઊર્જા આયાત ખર્ચમાં વધારો થવાની અને પરિણામે ફુગાવા (inflation) તથા કરન્સી સેન્સિટિવિટી (currency sensitivity) વધવાની સંભાવના દર્શાવે છે. આ વેપાર માળખાની સફળતા ભારતના આ જટિલ વેપારિક સંતુલનોને નેવિગેટ કરવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે, જેમાં નિકાસ વૃદ્ધિને જાળવી રાખવા માટે ફક્ત સંરક્ષણવાદી પગલાં પર આધાર રાખવાને બદલે ઉત્પાદકતા-આધારિત સ્પર્ધાત્મકતા તરફ ટેરિફ વ્યૂહરચનાને પુનઃ ગોઠવવાની જરૂર પડી શકે છે.