ભારતનું કૃષિ નિકાસ દિશા બદલશે: ઓમાન બન્યું નવું ગેટવે, નિકાસકારો પર ખર્ચનો મોટો માર!

સંઘર્ષગ્રસ્ત માર્ગો ટાળવા ભારતનો નવો પ્રયાસ

પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી અસ્થિરતાને કારણે, ભારતે તેના મહત્વપૂર્ણ કૃષિ ઉત્પાદનો, જેમાં ચોખા, માંસ, ડેરી અને ફળોનો સમાવેશ થાય છે, તેના પરિવહન માટે નવા માર્ગો શોધવા પડ્યા છે. આ વ્યૂહાત્મક પગલાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) જેવા સંવેદનશીલ શિપિંગ લેનથી દૂર રહેવાનો છે. આ પ્રાદેશિક અસ્થિરતાને કારણે ભારતનો પ્રદેશ સાથેનો વેપાર પહેલેથી જ 28% થી વધુ ઘટ્યો છે.

ઓમાન બન્યું મુખ્ય ટ્રાન્ઝિટ હબ

ઓમાનની ભૌગોલિક સ્થિતિ, ખાસ કરીને સોહર (Sohar) અને સલાલાહ (Salalah) જેવા તેના દરિયાકાંઠાના બંદરો, તેને હોર્મુઝની ખાડીની બહાર એક મુખ્ય વૈકલ્પિક વેપાર કોરિડોર બનાવે છે. ઓમાનનું વિકસિત રોડ નેટવર્ક પણ ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) દેશોમાં સરળ વિતરણને ટેકો આપે છે. આ કારણે ઓમાનના બંદરો પર ગતિવિધિ વધી છે અને ત્યાંના અધિકારીઓ માલસામાનના પુન:રૂટિંગને સક્રિયપણે સુવિધા આપી રહ્યા છે.

નિકાસકારો માટે ખર્ચમાં અણધાર્યો વધારો

આ લોજિસ્ટિકલ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, ભારતીય નિકાસકારોને ઓપરેશનલ ખર્ચમાં મોટો વધારો સહન કરવો પડી રહ્યો છે. ફેબ્રુઆરીના અંતમાં સંઘર્ષ વધ્યા બાદ, શિપિંગ ખર્ચમાં ધરખમ વધારો થયો છે. માર્ચ 2026 થી ગલ્ફ દેશોમાં ચોખાની નિકાસ માટે ફ્રેટ રેટમાં દસ ગણો વધારો થયો છે, જેના કારણે ઘણા શિપમેન્ટ નફાકારક રહ્યા નથી. ઇમરજન્સી કોન્ફ્લિક્ટ સરચાર્જ (Emergency Conflict Surcharges) એ મધ્ય પૂર્વ અને આફ્રિકામાં મોકલવામાં આવતા માલના ફ્રેટ ખર્ચમાં આશરે 250% નો વધારો કર્યો છે, જ્યારે વોર-રિસ્ક ઇન્શ્યોરન્સ (War-Risk Insurance) પ્રીમિયમમાં પણ તીવ્ર વધારો થયો છે. આ વધારાના ખર્ચ ભારતીય કૃષિ ઉત્પાદનોની સ્પર્ધાત્મકતાને અસર કરી રહ્યા છે, જે FY26 માં $11.8 બિલિયન ના મૂલ્ય સાથે ભારતના કુલ કૃષિ નિકાસનો 21.8% હિસ્સો ધરાવે છે.

ભવિષ્યનો માર્ગ અને પડકારો

વધુમાં, 1 જૂન, 2026 થી અમલમાં આવનાર ભારત-ઓમાન કોમ્પ્રિહેન્સિવ ઇકોનોમિક પાર્ટનરશિપ એગ્રીમેન્ટ (CEPA) ઓમાનમાં ભારતીય નિકાસ માટે 98% ડ્યુટી-ફ્રી એક્સેસ (Duty-Free Access) પ્રદાન કરશે, જે દ્વિપક્ષીય વેપારને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. જોકે, આ કરાર તાત્કાલિક ધોરણે અન્ય પશ્ચિમ એશિયન બજારોમાં જવા માટેના ટ્રાન્ઝિટ ખર્ચ ઘટાડતો નથી, જેના કારણે ભવિષ્યની વેપાર સંભાવનાઓ અને વર્તમાન નફાકારકતાના સંઘર્ષ વચ્ચે અંતર રહે છે. માર્ચ 2026 માં સલાલાહ પોર્ટ પર ડ્રોન હુમલા જેવી ઘટનાઓ, તેમજ ઈરાનની અનિશ્ચિત નીતિઓ, આ માર્ગની સુરક્ષા સામે પ્રશ્નાર્થ ઊભા કરે છે. ICRA ના વિશ્લેષકો જણાવે છે કે લાંબા સમય સુધી ચાલતો સંઘર્ષ ભારતના કરન્ટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (Current Account Deficit) ને વધારી શકે છે, ફુગાવાને વેગ આપી શકે છે અને GDP ગ્રોથ (GDP Growth) ને ધીમો પાડી શકે છે.

આગળનો રસ્તો

આ વ્યૂહાત્મક ફેરબદલ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની સંઘર્ષ પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા દર્શાવે છે. જ્યારે ઓમાન એક નિર્ણાયક ટ્રાન્ઝિટ હબ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે અને ભારત-ઓમાન CEPA આર્થિક સંબંધો માટે માર્ગ મોકળો કરી રહ્યું છે, ત્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં ભારતીય કૃષિ નિકાસકારો માટે તાત્કાલિક ભવિષ્ય અસ્પષ્ટ લાગે છે. વધતી જતી અસ્થિરતા અને લોજિસ્ટિક ખર્ચ નિકાસ વોલ્યુમ અને નફાકારકતાને અસર કરશે.