ભારત ગેસ ઓર્ડર: પશ્ચિમ એશિયાઈ સંઘર્ષની અસર ખાતર ઉદ્યોગ પર નહીં પડે, સરકારનો મોટો નિર્ણય!

સરકારી ગેસ ઓર્ડર: વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે ખાતર પ્લાન્ટ્સને મોટી રાહત

ભારત સરકારે એસેન્શિયલ કોમોડિટીઝ એક્ટ, 1955 હેઠળ 'નેચરલ ગેસ (સપ્લાય રેગ્યુલેશન) ઓર્ડર, 2026' નો ઉપયોગ કર્યો છે. આ પગલું પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) શિપમેન્ટ્સ પર અસર કરતી ફોર્સ મેજર (force majeure) સ્થિતિઓને સંબોધવા માટે લેવાયું છે. આ ઓર્ડર ખાતર પ્લાન્ટ્સને પ્રાયોરિટી સેક્ટર II તરીકે નિયુક્ત કરે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય તેમના છેલ્લા છ મહિનાના સરેરાશ ગેસ વપરાશના 70% સુધીની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. વર્તમાન પુરવઠો લગભગ 65% છે, તેથી માર્ચ 2026 ના અંત સુધીમાં લગભગ 7.31 મિલિયન મેટ્રિક સ્ટાન્ડર્ડ ક્યુબિક મીટર પ્રતિ દિવસ (MMSCMD) ના વધારાના પ્રોક્યુરમેન્ટથી કુલ ઉપલબ્ધતા અગાઉના વપરાશના લગભગ 80% સુધી પહોંચશે. આ વ્યૂહાત્મક ફાળવણી સ્થાનિક કૃષિ ઇનપુટ્સ અને ખાતર ઉદ્યોગને જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જે ભારતના ખાદ્ય સુરક્ષા માટે નિર્ણાયક છે.

સપ્લાય શોક્સથી ખાતર ઉદ્યોગ પર અસર, ખેતી ઉત્પાદનને ખતરો

પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતાએ ભારતની નબળી સપ્લાય ચેઇનને ઉજાગર કરી છે. ભારતના કુદરતી ગેસની આયાતમાં લગભગ 25% ફોર્સ મેજર ઘોષણાઓથી પ્રભાવિત છે. આના કારણે કેટલાક સ્થાનિક ખાતર પ્લાન્ટ્સની ક્ષમતા ઘટી છે, LNG સપ્લાયમાં ઘટાડાને કારણે યુરિયા સુવિધાઓમાં ઉત્પાદન અડધું થઈ ગયાના અહેવાલો છે. આ પરિસ્થિતિ મોંઘા સ્પોટ માર્કેટ LNG દ્વારા પુરવઠો સુરક્ષિત કરવાની મોટી નાણાકીય કિંમત દર્શાવે છે, જે સંભવતઃ ખેડૂતો માટે ઊંચા ભાવ તરફ દોરી શકે છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં ડાય-એમોનિયમ ફોસ્ફેટ (DAP) ની બેગની કિંમતમાં લગભગ ₹500 નો વધારો થયો છે, અને પુરવઠાની અનિશ્ચિતતાને કારણે ખરીફ વાવણીની સિઝન પહેલા યુરિયા, એમોનિયા અને DAP ના ભાવમાં વ્યાપક વધારાની અપેક્ષા છે.

મુખ્ય કંપનીઓ અને બજારનું આઉટલૂક

રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા માટે આવશ્યક એવા ભારતીય ખાતર ક્ષેત્રમાં 2034 સુધીમાં INR 1,433.6 બિલિયન સુધી વૃદ્ધિ થવાનો અંદાજ છે. જોકે, ઉદ્યોગ પોટાશ જેવા મુખ્ય પોષક તત્વો માટે આયાત પર આધાર રાખે છે. મુખ્ય સ્થાનિક ઉત્પાદકોમાં કોરોમંડલ ઇન્ટરનેશનલ, ચંબલ ફર્ટિલાઇઝર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ, રાષ્ટ્રીય કેમિકલ્સ એન્ડ ફર્ટિલાઇઝર્સ (RCF) અને ગુજરાત સ્ટેટ ફર્ટિલાઇઝર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ (GSFC) નો સમાવેશ થાય છે. GAIL (India) Ltd, જે એક મુખ્ય ગેસ ટ્રાન્સપોર્ટર છે, તે પણ આમાં સામેલ છે. 10 માર્ચ, 2026 સુધીમાં ખાતરનો મજબૂત ભંડાર 180.12 લાખ મેટ્રિક ટન દર્શાવે છે, જે વર્ષ-દર-વર્ષ 36.6% નો વધારો છે. તેમ છતાં, ગેસ પુરવઠામાં વિક્ષેપ જોખમ ઊભું કરે છે. 10 માર્ચ, 2026 ના રોજ, ફર્ટિલાઇઝર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ ટ્રાવેનકોર લિમિટેડ (FACT) ના શેરમાં ગેસ ઓર્ડર અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ઘટાડા બાદ 18% થી વધુનો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો.

મુખ્ય જોખમો અને બજેટરી ચિંતાઓ

સરકારી પગલાં અને સ્ટોક સ્તર હોવા છતાં, ખાતર ક્ષેત્રની બાહ્ય પરિબળો પરની નિર્ભરતા જોખમો ઊભા કરે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં સતત ભૌગોલિક રાજકીય વધઘટ LNG અને એમોનિયા પુરવઠાને વધુ વિક્ષેપિત કરી શકે છે, જો વિક્ષેપ ત્રણ મહિના સુધી ચાલે તો સ્થાનિક યુરિયા અને જટિલ ખાતર ઉત્પાદનમાં 10-15% સંકોચન થઈ શકે છે. ભારત તેના ખાતર આયાત માટે પશ્ચિમ એશિયા પર ભારે આધાર રાખે છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતા વિક્ષેપો કેન્દ્રીય ખાતર સબસિડી બિલને ₹25,000 કરોડ સુધી વધારી શકે છે, જે રાષ્ટ્રીય બજેટ પર દબાણ લાવશે. મોંઘા સ્પોટ માર્કેટ ડીલ્સ દ્વારા ગેસ સુરક્ષિત કરવો નાણાકીય રીતે બોજારૂપ છે અને વર્તમાન ઉત્પાદન સ્તરની સ્થિરતા પર પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરે છે.

વ્યાપક સરકારી રણનીતિ: વૈવિધ્યકરણ અને સ્થિતિસ્થાપકતા

તાત્કાલિક પુરવઠાના પડકારોને પહોંચી વળવાની સાથે, ભારત સરકાર લાંબા ગાળાની રાષ્ટ્રીય સ્થિતિસ્થાપકતા અને તકનીકી પ્રગતિ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. આમાં જાહેર આરોગ્ય સેવાઓને આગળ વધારવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, ભારત બ્રહ્મપુત્રા નદી પર ચીનના મોટા પાયે હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ પર પણ નજર રાખી રહ્યું છે, જે જળ હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે પારદર્શિતા અને પરામર્શ પર ભાર મૂકે છે. આ પહેલ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મમાં પ્રયાસો સાથે, જટિલ વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે રાષ્ટ્રીય સ્થિતિસ્થાપકતા અને તકનીકી આત્મનિર્ભરતા તરફના વ્યાપક સરકારી પ્રયાસોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.