Whalesbook
કુલ નિકાસ અને વૃદ્ધિના આંકડા
કેન્દ્રીય મંત્રી સત્યપાલ સિંહ બઘેલના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય ફિશરીઝ ક્ષેત્રે નિકાસ (exports) દ્વારા ₹68,000 કરોડ ની નોંધપાત્ર વેલ્યૂ હાંસલ કરી છે. આ વૃદ્ધિમાં મુખ્યત્વે અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા ટેરિફ બાદ નવા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં સફળતાપૂર્વક પ્રવેશવાનો ફાળો રહ્યો છે, જેણે લગભગ 25% નો વધારો આપ્યો છે. જોકે, આ આંકડા પાછળની વાસ્તવિકતા જટિલ છે. નાણાકીય વર્ષ 2022-23 માં ફિશરીઝની નિકાસ ₹63,969.14 કરોડ હતી, જ્યારે વર્તમાન નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં આ આંકડો વધીને ₹68,000 કરોડ થયો છે. પરંતુ, આ દરમિયાન ભારતીય સી-ફૂડની પ્રતિ કિલો સરેરાશ કિંમતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. 2023-24 માં સરેરાશ ભાવ USD 4.14 રહ્યો, જે અગાઉના વર્ષના USD 4.66 કરતાં 11% થી વધુનો ઘટાડો દર્શાવે છે. આનો અર્થ એ છે કે નિકાસ વોલ્યુમ વધવા છતાં, ખેડૂતો અને નિકાસકારોની નફાકારકતા પર દબાણ આવ્યું છે.
ભારતની વૈશ્વિક સ્થિતિ અને સ્પર્ધા
ભારત વૈશ્વિક ફિશરીઝ માર્કેટમાં એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે અને વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો માછલી ઉત્પાદક દેશ છે, જે વૈશ્વિક ઉત્પાદનના લગભગ 8% હિસ્સો ધરાવે છે. 2020 માં, ભારત ટોચના સી-ફૂડ નિકાસકારોમાંનો એક હતો. તેમ છતાં, આ ક્ષેત્ર ભારે સ્પર્ધાનો સામનો કરી રહ્યું છે. ચીન, નોર્વે અને વિયેતનામ જેવા દેશો મુખ્ય સ્પર્ધકો છે. ખાસ કરીને, વિયેતનામ ભારત માટે એક મોટો સી-ફૂડ સપ્લાયર બન્યો છે, જેની ભારતને નિકાસ 2025 ના પ્રથમ 7 મહિનામાં 41% થી વધુ વધી છે, ખાસ કરીને ફ્રોઝન પ્રોન અને પંગાસિયસ (pangasius) જેવી વસ્તુઓમાં.
યુ.એસ. ટેરિફની અસર અને યુરોપિયન યુનિયન તરફ ઝુકાવ
અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા 50% સુધીના ઊંચા ટેરિફ (જે કુલ 58.26% સુધીનો બોજ હતો)એ વેપારને અસર કરી હતી. 2026 ના ફેબ્રુઆરીના અહેવાલો મુજબ, યુ.એસ. ટેરિફ 25% થી ઘટાડીને 18% કરવામાં આવ્યા છે. ઊંચા ટેરિફના સમયગાળાએ નિકાસકારોને નવા બજારો શોધવા મજબૂર કર્યા, જેમાં યુરોપિયન યુનિયન (EU) ભારતીય પ્રોન (shrimp) નિકાસ માટે એક મુખ્ય ગંતવ્ય સ્થાન બન્યું. 2025 ના પ્રથમ 11 મહિનામાં EUમાં નિકાસમાં 38% નો વધારો જોવા મળ્યો છે. યુ.એસ. પરની 34.53% ( 2023-24 માં) ની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે આ બજાર વૈવિધ્યકરણ (diversification) ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
મુખ્ય પડકારો અને ₹1 લાખ કરોડના લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચવાનો માર્ગ
ક્ષેત્રની સૌથી મોટી નબળાઈ પ્રોન નિકાસ પર 70% થી વધુ નિર્ભરતા છે. આ concentration ને કારણે ભાવની અસ્થિરતા, રોગચાળો અને બદલાતી વેપાર નીતિઓ જેવા જોખમો વધી જાય છે. આ ઉપરાંત, રાજ્યો વચ્ચે ફ્રેગમેન્ટેડ (fragmented) નિયમનકારી માળખું પણ વ્યવસ્થાપન અને સંરક્ષણ પ્રયાસોને જટિલ બનાવે છે.
સરકાર દ્વારા પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) જેવી પહેલો ક્ષેત્રને આધુનિક બનાવવા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધારવા માટે મદદ કરી રહી છે. તેમ છતાં, અપૂરતી કોલ્ડ ચેઇન (cold chain) અને સ્ટોરેજ સુવિધાઓને કારણે પોસ્ટ-હારવેસ્ટ લોસ (post-harvest loss) યથાવત છે, ખાસ કરીને પૂર્વીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશોમાં.
ક્ષેત્ર ગેરકાયદે, અપ્રતિપાદિત અને અનિયંત્રિત (IUU) માછીમારી તેમજ આબોહવા પરિવર્તનની પર્યાવરણીય અસરો જેવા મુદ્દાઓ સાથે પણ ઝઝૂમી રહ્યું છે. ભારત પાસે મજબૂત એક્વાકલ્ચર (aquaculture) આધાર હોવા છતાં, ઘણીવાર મૂલ્ય કરતાં વોલ્યુમ પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે, જે તાજેતરના યુનિટ પ્રાઈસ (unit price) ઘટાડામાં ફાળો આપે છે. આગામી પાંચ વર્ષમાં ફિશરીઝ નિકાસના ₹1 લાખ કરોડ ના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવું એ એક મોટો પડકાર છે. આ માટે સતત સરકારી સમર્થન અને માળખાકીય નબળાઈઓ તથા બજારની અસ્થિરતાઓનું વ્યૂહાત્મક સંચાલન જરૂરી છે. નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં નિકાસ મૂલ્ય ઘટ્યું જ્યારે જથ્થો વધ્યો, તે સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે વોલ્યુમ વૃદ્ધિને નાણાકીય લાભમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મુશ્કેલી આવી રહી છે.
સરકારી પહેલ અને ભવિષ્યનું આયોજન
યુનિયન બજેટ 2026-27 માં નોંધપાત્ર બજેટ ફાળવણી અને PMMSY જેવી ચાલુ યોજનાઓ દ્વારા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને અપગ્રેડ કરવા, ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહન આપવા અને માછીમારોના જીવનધોરણને સુધારવાનો હેતુ છે. મુખ્ય પ્રયાસોમાં ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતી પ્રજાતિઓમાં વૈવિધ્યકરણ, કોલ્ડ ચેઇનને મજબૂત બનાવવી અને ટ્રેસેબિલિટી (traceability) વધારવી શામેલ છે. ₹1 લાખ કરોડ ના નિકાસ લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચવા માટે વોલ્યુમ-આધારિત વૃદ્ધિથી આગળ વધવું, મૂલ્યવર્ધન (value addition) વધારવું, ભાવની અસ્થિરતાનું સંચાલન કરવું અને વૈશ્વિક વેપાર ફેરફારોને અનુકૂલન સાધવું આવશ્યક છે, સાથે જ બજાર concentration અને વેપાર અવરોધોના જોખમોને ઘટાડવા પણ જરૂરી છે.