ખાદ્ય તેલના ભાવ આસમાને: ફ્રેટ કોસ્ટમાં બેવડો વધારો, ઉદ્યોગ માંગે સરકારી મદદ

Solvent Extractors’ Association of India (SEA) ની સરકારને અપીલ

Solvent Extractors’ Association of India (SEA) એ ભારત સરકારને ખાદ્ય તેલ ક્ષેત્રે વધતા ખર્ચમાં મદદ કરવાની સત્તાવાર રીતે અપીલ કરી છે. ઉદ્યોગ ફ્રેટ કોસ્ટ સબસિડી (freight cost subsidies) અને આયાત જહાજો માટે પ્રાધાન્યતા બર્થિંગ (priority berthing) ની માંગ કરી રહ્યો છે. આ અપીલ વૈશ્વિક પરિબળોના જટિલ મિશ્રણને કારણે આવી છે, જે આયાત ખર્ચ વધારી રહ્યા છે અને સ્થાનિક તેલબિયા ક્રશિંગ (domestic oilseed crushing) માટે અણધાર્યા લાભ પણ સર્જી રહ્યા છે.

ફ્રેટ કોસ્ટમાં અસાધારણ વધારો

વૈશ્વિક શિપિંગ રેટ્સમાં ધરખમ વધારો થયો છે, જે મુખ્ય વેપાર માર્ગો પર લગભગ બમણા થઈ ગયા છે. ઉદાહરણ તરીકે, આર્જેન્ટિનાથી ભારતીય બંદરો સુધીનું શિપમેન્ટ લગભગ $140-145 પ્રતિ ટન થઈ ગયું છે, જે અગાઉ $70-75 હતું. રશિયાથી ફ્રેટ $55 થી વધીને $90-95 પ્રતિ ટન થયું છે, અને મલેશિયા તથા ઇન્ડોનેશિયાના માર્ગો પર ખર્ચ $40 થી $55 પ્રતિ ટન થયો છે. આ ઊંચા ફ્રેટ ચાર્જિસ સીધા આયાતી ખાદ્ય તેલના ખર્ચમાં વધારો કરે છે. SEA રિપોર્ટ મુજબ, 8 મે, 2026 સુધીમાં, ક્રૂડ પામ ઓઈલના ભાવમાં વાર્ષિક 20% નો વધારો થઈને $1250/ટન થયો હતો, સોયાબીન તેલ 17% વધીને $1295/ટન થયું હતું, અને સનફ્લાવર તેલ 16% વધીને $1325/ટન થયું હતું. કાંડલા બંદર પર ક્રૂડ પામ ઓઈલનો ભાવ ફેબ્રુઆરી 2026 ના અંતથી લગભગ 16% વધીને ₹1,341 પ્રતિ 100 કિલો થયો છે. 11 મે, 2026 ના પેકેજ્ડ રિટેલ ભાવ આ દબાણને દર્શાવે છે: સનફ્લાવર તેલ ₹175.40/kg, સોયાબીન તેલ ₹148.87/kg, અને પામ ઓઈલ ₹134.72/kg.

વૈશ્વિક પરિબળો અને સ્થાનિક paradox

વનસ્પતિ તેલના ભાવમાં આ ઉછાળો બાયોફ્યુઅલ ક્ષેત્રમાંથી વધતી માંગ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયા જેવી કંપનીઓ તેમના બાયોડીઝલ બ્લેન્ડિંગ (biodiesel blending) માં વધારો કરી રહી છે. વેસ્ટ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ (geopolitical tensions) ને કારણે વધેલા ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ, જે ફ્રેટ, એનર્જી અને કરન્સીને અસર કરે છે, તેણે પામ અને સોયાબીન તેલની માંગ વધારી છે. આ વૈશ્વિક તેજી અને સપ્લાય સમસ્યાઓ ભારતના સ્થાનિક ક્રશિંગ ઉદ્યોગને પણ વેગ આપી રહી છે. સ્થાનિક ખાદ્ય તેલના ભાવ આયાતી તેલની સમાંતર વધી રહ્યા છે, જેના કારણે રાઈના ભાવ MSP (₹6200/- પ્રતિ ક્વિન્ટલ) થી ઉપર રહ્યા છે. એપ્રિલ 2026 માં, રેકોર્ડ 1.6 મિલિયન ટન રાઈ-સરસવનું ક્રશિંગ થયું, જે આયાતી તેલની અસરને સ્થાનિક ભાવ પર ઘટાડવામાં મદદરૂપ થયું.

ગ્રાહકો પર ભાવ વધારાનું દબાણ યથાવત

આ સ્થાનિક પ્રયાસો છતાં, ભારતમાં મુખ્ય રસોઈ તેલના સરેરાશ રિટેલ ભાવોમાં વાર્ષિક 7-12% નો વધારો થયો છે. સોયાબીન તેલ 8% વધીને ₹159 પ્રતિ લિટર થયું છે, રાઈ તેલ 12% વધીને ₹189 પ્રતિ લિટર થયું છે, અને સનફ્લાવર તેલ 8% વધીને ₹187 પ્રતિ લિટર થયું છે. કેટલાક અહેવાલો મુખ્ય રસોઈ તેલ માટે વાર્ષિક 5-14% નો વ્યાપક વધારો દર્શાવે છે. આ ભાવ વધારા સીધી રીતે ઘરગથ્થુ બજેટ પર અસર કરે છે, કારણ કે ખાદ્ય તેલ ભારતીય આહારનો મુખ્ય ભાગ છે. ભારત તેની વાર્ષિક ખાદ્ય તેલની જરૂરિયાતના લગભગ 57% (કુલ 25-26 મિલિયન ટન) આયાત કરે છે, મુખ્યત્વે ઇન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, યુક્રેન, રશિયા અને આર્જેન્ટિનાથી. આ આયાત પર નિર્ભરતા દેશને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ અને સપ્લાય ચેઇન વિક્ષેપો માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે.

માળખાકીય નબળાઈઓ અને ગ્રાહક પર અસર

ખાદ્ય તેલની આયાત પર ભારતની નોંધપાત્ર નિર્ભરતા (આશરે 60% માંગ) નોંધપાત્ર માળખાકીય જોખમો ઉભા કરે છે. 2024-25 માર્કેટિંગ વર્ષમાં ખાદ્ય તેલ માટે દેશનો આયાત બિલ લગભગ ₹1.61 લાખ કરોડ (USD 18.3 બિલિયન) સુધી પહોંચ્યો હતો. સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં થોડો સુધારો થયો હોવા છતાં, આત્મનિર્ભરતા હજુ માત્ર 44% ની આસપાસ છે. વેસ્ટ એશિયા સંઘર્ષ જેવા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને અલ નીનો જેવા આબોહવા જોખમો દ્વારા વકરતી વૈશ્વિક ભાવની અસ્થિરતા, ભારતમાં ફુગાવા તરફ ઝડપથી દોરી શકે છે. કેટલાક મોટા ઉત્પાદકો કે જેઓ સ્થાનિક માંગને ટેકો આપવા બાયોફ્યુઅલ આદેશોનો ઉપયોગ કરે છે તેનાથી વિપરીત, ભારતે વૈશ્વિક ભાવ વધતી વખતે તેના બજેટ પર વધુ મોટો નાણાકીય બોજ સહન કરવો પડે છે. વધુમાં, હાલના લોજિસ્ટિક્સ મુદ્દાઓ, જેમાં યોગ્ય જહાજોનો અભાવ અને અનિશ્ચિત શિપિંગ માર્ગોને કારણે રૂટ ડાયવર્ઝન (rerouting) શામેલ છે, તે વધુ ખર્ચ અને વિલંબ ઉમેરે છે. આ પરિબળોનું સંયોજન, સંભવિત સરકારી નિષ્ક્રિયતા સાથે, ભાવ સ્થિરતા અને ગ્રાહક પરવડતી ક્ષમતા માટે અનિશ્ચિત દૃષ્ટિકોણ બનાવે છે.

ભવિષ્યનું અનુમાન

ઉદ્યોગ જૂથો 2025-26 માર્કેટિંગ વર્ષમાં ઘરેલું ખાદ્ય તેલ ઉત્પાદન લગભગ 9.6 મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાની આગાહી કરે છે. આ દેશની માંગના માત્ર 40% ની આસપાસ આવરી લેશે, જેના માટે લગભગ 16.7 મિલિયન ટન ની આયાતની જરૂર પડશે. સરકારનો નેશનલ મિશન ઓન એડિબલ ઓઈલ્સ (NMEO) નો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક તેલબિયા ઉત્પાદન વધારવાનો છે, જે 2030-31 સુધીમાં 69.7 મિલિયન ટન ઉત્પાદન અને 20.2 મિલિયન ટન ખાદ્ય તેલ ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય રાખે છે. જોકે, આ લક્ષ્યો સુધી પહોંચવા માટે સતત નીતિગત સમર્થન અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન જોખમોના અસરકારક સંચાલનની જરૂર છે. વડાપ્રધાન મોદીએ તાજેતરમાં વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે આત્મનિર્ભરતા માટે વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવા અને આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ખાદ્ય તેલના વપરાશમાં ઘટાડો કરવાનું જણાવ્યું હતું.