ભારતના ખેતી ક્ષેત્રમાં મહિલાઓ **64%** થી વધુ વર્કફોર્સ ધરાવે છે, પરંતુ માત્ર **11.72%** જમીન તેમના નામે છે. એક નવા રિપોર્ટ મુજબ, આ અસમાનતા દૂર કરવાથી વાર્ષિક **₹2 લાખ કરોડ** જેટલી આર્થિક વેલ્યુ અનલોક થઈ શકે છે.
કૃષિ ક્ષેત્રમાં લિંગભેદ અને આર્થિક અસર
Arya.ag ના એક નવા રિપોર્ટે ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રની ગંભીર વાસ્તવિકતા સામે લાવી છે. દેશના ખેતી ક્ષેત્રમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 64% થી વધુ છે, પરંતુ તેમની પાસે જમીનની માલિકી માત્ર 11.72% જ છે. આ વિસંગતતા ગ્રામીણ અર્થતંત્રના વિકાસમાં મોટો અવરોધ બની રહી છે.
આર્થિક નુકસાનનો અંદાજ
જમીન માલિકી ન હોવાને કારણે મહિલાઓને બેંકિંગ લોન, સરકારી સબસિડી અને અન્ય કૃષિ સહાય મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. જો મહિલાઓને પુરુષો સમાન સંસાધનો અને ટેક્નોલોજી મળે, તો ખેતીના ઉત્પાદનમાં 20% થી 30% નો વધારો થઈ શકે છે. આ અંતરને કારણે ભારતને દર વર્ષે ₹1.2 લાખ કરોડ થી ₹2 લાખ કરોડ નું આર્થિક નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
કામદારોની સ્થિતિ અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ
રિપોર્ટ મુજબ, લગભગ અડધી મહિલાઓ ખેતીમાં 'અવેતન કૌટુંબિક સહાયક' (Unpaid Family Helpers) તરીકે કામ કરે છે, જે તેમની આર્થિક ક્ષમતાને મર્યાદિત કરે છે. જોકે, હવે આ દિશામાં પરિવર્તન આવી રહ્યું છે:
- વેરહાઉસ-રસીદ ફાઇનાન્સિંગ: ખેડૂતો પાકના બદલામાં લોન મેળવી શકે છે.
- ડિજિટલ ટૂલ્સ: માટીના સેન્સર, પ્રાઇસ મોનિટરિંગ અને AI-આધારિત સલાહકારી સેવાઓ.
- મહિલા-નેતૃત્વ હેઠળના FPOs: ખેડૂત સંગઠનો દ્વારા સામૂહિક ભાવતાલ અને ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ ફાઇનાન્સની સુવિધા.
આગામી સમયમાં, ડ્રોન તાલીમ અને ડિજિટલ મોડેલ્સ દ્વારા જમીન માલિકીના પરંપરાગત અવરોધોને ઓળંગીને મહિલા ખેડૂતોને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવવાની દિશામાં મોટા ફેરફારો જોવા મળી શકે છે.