ભારત પર દુષ્કાળના વાદળો: વરસાદ પર નહીં, ટેકનોલોજી અને સિંચાઈ પર લગાવ્યો દાવ!

El Niño નો ભય

હવામાન આગાહી કરતી સંસ્થાઓ, જેમ કે IMD અને Skymet, આગામી ચોમાસામાં સામાન્ય કરતાં 92% વરસાદની આગાહી કરી રહી છે. આ આગાહી El Niño ના મજબૂત સંકેતો સાથે વધુ ગંભીર બની રહી છે. El Niño ની અસર સામાન્ય રીતે ભારતમાં દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓ સર્જે છે. 1901 પછીના 16 El Niño વર્ષોમાંથી મોટાભાગના વર્ષોમાં ભારતમાં ઓછા વરસાદ અને પાણીની અછત જોવા મળી છે. આવા દુષ્કાળની સ્થિતિ ભારતના GDP પર વાર્ષિક 2% થી 5% સુધીની નકારાત્મક અસર કરી શકે છે અને પાક ઉત્પાદનમાં ઘટાડો લાવી શકે છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નવીનતા દ્વારા સ્થિતિસ્થાપકતા

જોકે, ભારત પહેલા કરતાં વધુ સારી સ્થિતિમાં છે. 2014-15 અને 2015-16 જેવા દુષ્કાળના વર્ષોની સરખામણીમાં, દેશની સિંચાઈ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. એક સમયે જે સિંચાઈનો ગુણોત્તર 45% હતો, તે હવે વધીને 55.8% થયો છે. સિંચાઈ હેઠળનો વિસ્તાર પણ 96.5 મિલિયન હેક્ટર થી વધીને 2025-26 સુધીમાં 122.3 મિલિયન હેક્ટર થવાની ધારણા છે. કૃષિ સંશોધનો દ્વારા 100 થી વધુ નવી દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક પાક જાતો વિકસાવવામાં આવી છે. કેટલાક ચોખાની જાતો તો પાણીની અછતમાં પણ 10% થી 30% વધુ ઉત્પાદન આપી શકે છે. આ ક્લાઈમેટ-રેઝિલિયન્ટ ટેકનોલોજીના વિકાસથી ખેતી પર થતી નકારાત્મક અસરો ઘટાડવામાં મદદ મળી રહી છે. FY17 થી FY25 દરમિયાન કૃષિ ક્ષેત્રે વાર્ષિક 4-5% ની વૃદ્ધિ દર જાળવી રાખી છે.

સતત ચિંતા: સંવેદનશીલ વર્ગો અને નીતિગત ખામીઓ

આ સુધારા છતાં, કેટલાક વર્ગો હજુ પણ ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. દેશના કુલ પાક વિસ્તારના લગભગ 55% ભાગ વરસાદી વિસ્તારોમાં આવેલો છે, જ્યાં મુખ્યત્વે કઠોળ (pulses) અને તેલીબિયાં (oilseeds) જેવા પાકો ઉગાડવામાં આવે છે. આ ખેડૂતો ઐતિહાસિક રીતે પણ ભાવ સ્થિરતા અને MSP (Minimum Support Price) મેળવવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. તેઓ આયાત પર નિર્ભરતા અને વૈશ્વિક ભાવની અસ્થિરતાનો સામનો કરે છે. તાજેતરમાં એક સંસદીય સમિતિએ તેલીબિયાં અને કઠોળ માટે 100% MSP ખરીદીની ભલામણ કરી છે, કારણ કે ભારત પોતાની ખાદ્ય તેલની જરૂરિયાતનો લગભગ 56% હિસ્સો આયાત કરે છે. દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક બીજ અપનાવવામાં પણ ખર્ચાળતા, ધિરાણની અછત અને જ્ઞાનના અભાવ જેવી સમસ્યાઓ છે, જેના કારણે તેનો વ્યાપ ઓછો છે.

ભવિષ્યનું આકલન અને નીતિગત દિશા

આગામી FY2027 માટે, નબળું ચોમાસું, El Niño અને ખાતર પુરવઠામાં ભૌગોલિક રાજકીય વિક્ષેપો જેવા પરિબળો જટિલ ચિત્ર રજૂ કરે છે. વિશ્લેષકો અનુમાન લગાવે છે કે ખાદ્ય પદાર્થો, ખાસ કરીને કઠોળ અને તેલીબિયાંના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે, જોકે સરકારના બફર સ્ટોક અનાજના ભાવને સ્થિર રાખી શકે છે. ભવિષ્ય માટે, લક્ષિત નીતિઓનું અસરકારક અમલીકરણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે. દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન મેન્યુઅલ (2016) જેવી સરકારી માર્ગદર્શિકાઓ દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં અને કલ્યાણકારી પગલાં સક્રિય કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. નિષ્ણાતો સુચવે છે કે માત્ર કલ્યાણકારી અભિગમને બદલે ઉત્પાદકતા, નિકાસ અને ક્લાઈમેટ રેઝિલિયન્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, જેમાં એગ્રોફોરેસ્ટી, જળ સંરક્ષણ અને સંકલિત ખેતી પદ્ધતિઓ માટે પ્રોત્સાહનોનો સમાવેશ થાય. ભારતનું કૃષિ ભવિષ્ય માત્ર ઉત્પાદન પર જ નહીં, પરંતુ સ્થિરતા અને આબોહવા આંચકાઓ સામે અનુકૂલન સાધવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે.