ભારતીય ડિફેન્સ સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે નાના કમ્પોનન્ટ્સ બનાવવાથી આગળ વધીને મિસાઇલ અને ડ્રોન જેવી સંપૂર્ણ ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ તૈયાર કરી રહ્યા છે. દેશમાં ઇન્ડિજિનિયસ પ્રોડક્શન વધીને **70%** થયું છે અને એક્સપોર્ટ **₹38,458 કરોડ** પર પહોંચ્યું છે.
ભારતીય ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર એક મોટા બદલાવના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. વર્ષો સુધી નાની કંપનીઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ સરકારી જાયન્ટ્સ માટે માત્ર છૂટા-છવાયા ભાગો કે કમ્પોનન્ટ્સ બનાવવાનું કામ કરતી હતી. પરંતુ હવે, ખાનગી કંપનીઓ ડ્રોન, મિસાઇલ અને સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી જેવી સંપૂર્ણ કોમ્બેટ સિસ્ટમ્સ તૈયાર કરવા પર ધ્યાન આપી રહી છે.
આ બદલાવ કેમ મહત્વનો છે?
કમ્પોનન્ટ્સથી ફિનિશ્ડ પ્રોડક્ટ્સ તરફની આ સફર ઘણી પડકારજનક છે. આ માટે વિશાળ રોકાણ, એડવાન્સ્ડ R&D અને ઉચ્ચ ટેકનિકલ ક્ષમતાની જરૂર પડે છે. જ્યાં પહેલા હાઈ-વોલ્યુમ ઉત્પાદન સરળ હતું, ત્યાં હવે લાંબા રિસર્ચ સાયકલ, કડક રેગ્યુલેટરી મંજૂરીઓ અને પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ્સનું ધ્યાન રાખવું પડે છે. કંપનીઓ પ્રોટોટાઇપમાંથી મોટા પાયે મેન્યુફેક્ચરિંગ તરફ કેવી રીતે વળે છે, તેના પર જ તેમનું ભવિષ્ય અને ફાઇનાન્શિયલ પર્ફોર્મન્સ નિર્ભર રહેશે.
સરકારનો સપોર્ટ અને આંકડાઓ
આ તેજી પાછળનું મુખ્ય કારણ સરકારનો iDEX (Innovations for Defence Excellence) પ્રોગ્રામ છે, જેણે 700 થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. પરિણામે, ડિફેન્સ ઇક્વિપમેન્ટમાં દેશી બનાવટનું પ્રમાણ જે એક દાયકા પહેલા માત્ર 35% હતું, તે આજે વધીને 70% સુધી પહોંચી ગયું છે. એટલું જ નહીં, ડિફેન્સ એક્સપોર્ટ પણ આક્રમક રીતે વધીને ₹38,458 કરોડ નોંધાયું છે.
રોકાણકારોએ શું સમજવું જોઈએ?
આ સેક્ટરમાં તેજી તો છે, પરંતુ રોકાણકારોએ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. કંપનીઓનો ઓર્ડર બુક તો મજબૂત છે, પરંતુ આ ઓર્ડરનું રેવન્યુમાં રૂપાંતર અને કેશ-ફ્લો મેનેજમેન્ટ સૌથી મોટો પડકાર છે. જો કંપનીઓ તેમની બેલેન્સ શીટ પર વધુ લોડ (Over-leveraging) લીધા વગર આ જટિલ કોન્ટ્રાક્ટ્સ પૂરા કરી શકશે, તો જ લાંબાગાળે વેલ્યુ ક્રિએશન જોવા મળશે.