ભારતીય ડિફેન્સ સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે એરિયલ ડ્રોનને બદલે અંડરવોટર ટેક્નોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. જ્યાં એક તરફ EyeROV ને **₹47 કરોડનો** મોટો ઓર્ડર મળ્યો છે, તો બીજી તરફ C2C Advanced Systems જેવી કંપનીઓમાં ઓડિટ અને નિયમનકારી તપાસને કારણે રોકાણકારો માટે જોખમ વધ્યું છે.
ભારતીય ડિફેન્સ-ટેકનોલોજીનું લેન્ડસ્કેપ બદલાઈ રહ્યું છે. હવે સ્ટાર્ટઅપ્સ ડ્રોન માર્કેટમાંથી અંડરવોટર ડોમેન તરફ વળી રહ્યા છે. ભારતીય નૌકાદળ (Indian Navy) પોતાની ફ્લીટમાં સ્વદેશી ટેકનોલોજીનો સમાવેશ કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે, જેનાથી કંપનીઓ પ્રોટોટાઇપ ફેઝમાંથી બહાર આવીને સીધા પ્રોક્યોરમેન્ટ (Procurement) ઓર્ડર મેળવી રહી છે.
પ્રોટોટાઇપથી મોટા ઓર્ડર સુધીનો સફર
ઘણા સમયથી આ સ્ટાર્ટઅપ્સ માત્ર રિસર્ચ અને પાઇલટ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરતા હતા, પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ છે. EyeROV એ ભારતીય નૌકાદળ પાસેથી તેના 'Trout' અંડરવોટર ડ્રોન સિસ્ટમ્સ માટે ₹47 કરોડનો કરાર મેળવ્યો છે, જે ઇન્ડિજિનિયસ ટેકનોલોજી માટે એક મોટો સીમાચિહ્નરૂપ છે. આ ડ્રોનનો ઉપયોગ ઈન્સ્પેક્શન અને સર્વેલન્સ માટે કરવામાં આવશે.
તદુપરાંત, Ammunic Systems અંડરવોટર ફ્યુઝિંગ ટેકનોલોજી પર કામ કરી રહી છે, જે આયાતી કમ્પોનન્ટ્સને બદલવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. Yaanendriya જેવી કંપનીઓ પણ નેવિગેશન અને સેન્સિંગ ટેકનોલોજીના ડ્યુઅલ-યુઝ (લશ્કરી અને નાગરિક) ઉપયોગ પર ધ્યાન આપી રહી છે, જેથી માત્ર ડિફેન્સ ઓર્ડર પર નિર્ભર ન રહેતા બિઝનેસ મોડલને ટકાઉ બનાવી શકાય.
માર્કેટ રિયાલિટી અને રોકાણકારો માટે જોખમ
સેક્ટર આશાસ્પદ જરૂર છે, પરંતુ પ્રોટોટાઇપથી મેન્યુફેક્ચરિંગ સુધીનો રસ્તો જટિલ છે. C2C Advanced Systems ના કિસ્સામાં આ સ્પષ્ટ દેખાય છે. 1 ઓક્ટોબર, 2026 ના રોજ, કંપનીનો શેર ₹185.90 પર હતો, જે 11.18% નો ઘટાડો દર્શાવે છે. કંપનીએ નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) માં ₹2.95 લાખનો દંડ ભરવો પડ્યો છે. ઓડિટમાં ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેટમેન્ટ્સ અને લિક્વિડિટી બાબતે ઉઠાવેલા સવાલોને કારણે નાના ડિફેન્સ-ટેક ફર્મ્સમાં રોકાણનું જોખમ વધી જાય છે.
આગળનું ભવિષ્ય
આગામી સમયમાં, સ્ટાર્ટઅપ્સ કેટલી ઝડપથી અને ગુણવત્તા સાથે ઓર્ડર ડિલિવર કરે છે તે મહત્વનું રહેશે. રોકાણકારો માટે કોન્ટ્રાક્ટ એક્ઝિક્યુશન, ડેટ લેવલ અને ઓડિટ સંબંધિત સમસ્યાઓનું નિરાકરણ એ મુખ્ય મોનિટરિંગ પોઈન્ટ્સ રહેશે.