સંરક્ષણ મૂડી ખર્ચમાં સંપૂર્ણ વપરાશ
ભારતના સંરક્ષણ મંત્રાલય (MoD) એ FY2025-26 માટેના તેના ₹1.86 લાખ કરોડના મૂડી બજેટનો પૂરો ઉપયોગ કર્યો હોવાની પુષ્ટિ કરી છે. છેલ્લા વર્ષના વલણને આગળ ધપાવતાં, આ ખર્ચ આધુનિકીકરણ માટે ફાળવેલા ભંડોળમાં મજબૂત ગતિ દર્શાવે છે. MoD એ તેના અંતિમ બજેટ સામે 99.62% નો ઉપયોગ હાંસલ કર્યો છે. નાણા મંત્રાલયે (Ministry of Finance) આ મૂડી ફાળવણીને ₹1.80 લાખ કરોડથી વધારી હતી, જે ઝડપી ખર્ચ અને સશસ્ત્ર દળો તરફથી ઉચ્ચ માંગને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યું હતું, ખાસ કરીને "ઓપરેશન સિંદૂર" (Operation Sindoor) બાદ. ખર્ચ મુખ્યત્વે એરક્રાફ્ટ, લેન્ડ સિસ્ટમ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સાધનો, શસ્ત્રો અને જહાજ નિર્માણ સહિતની મુખ્ય ખરીદીઓ પર કેન્દ્રિત હતો.
રેકોર્ડ મંજૂરીઓ અને કરારો પર હસ્તાક્ષર
સંરક્ષણ મંત્રાલયે FY 2025-26 માં ₹6.81 લાખ કરોડના મૂલ્યની 109 નવી દરખાસ્તોને મંજૂરી આપી હતી, જે અગાઉના વર્ષમાં ₹1.76 લાખ કરોડના મૂલ્યની 56 દરખાસ્તોની મંજૂરી કરતાં નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. મંત્રાલયે ₹2.28 લાખ કરોડના કુલ મૂડી ખરીદી કરારો માટે 503 દરખાસ્તો પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા. મંજૂરીઓ અને કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવાની આ ઝડપી ગતિ ભારતીય સશસ્ત્ર દળોના આક્રમક આધુનિકીકરણના પ્રયાસોને સમર્થન આપે છે. આ વ્યૂહરચના વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ દ્વારા વેગ મેળવી રહી છે, જેના કારણે વિશ્વભરમાં સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો થયો છે. FY 2026-27 માટે, આયોજિત મૂડી ફાળવણી 22% વધીને રેકોર્ડ ₹2.19 લાખ કરોડ થવાની ધારણા છે, જે સતત ઉચ્ચ રોકાણનો સંકેત આપે છે.
પડકારો યથાવત: મંજૂરીથી સૈન્ય તૈયારી સુધી
જોકે, ભારતીય સંરક્ષણ ખરીદી પ્રણાલીમાં નોંધપાત્ર પડકારો યથાવત છે. સંરક્ષણ અધિગ્રહણ પ્રક્રિયા (Defence Acquisition Procedure - DAP), જે પારદર્શિતા સુધારવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે, તે ઘણીવાર લાંબા વિલંબ, વહીવટી અવરોધો અને વધતા ખર્ચ માટે ટીકાનો ભોગ બને છે. ખરીદી પ્રક્રિયાઓમાં સાતથી દસ વર્ષ લાગી શકે છે, જે શંકા ઊભી કરે છે કે શું ઝડપી ખર્ચ સમયસર નિર્ણાયક લશ્કરી સાધનોની ડિલિવરી તરફ દોરી જાય છે. FY 2025-26 માં મંજૂર થયેલી દરખાસ્તો (₹6.81 લાખ કરોડ) અને હસ્તાક્ષર થયેલા કરારો (₹2.28 લાખ કરોડ) વચ્ચેનું મોટું અંતર દર્શાવે છે કે ઘણા પ્રોજેક્ટ હજુ પણ પાઇપલાઇનમાં છે. આ વિલંબને કારણે ટેકનોલોજી ડિલિવર થાય તે પહેલાં જૂની થઈ જવાનું જોખમ રહેલું છે. જ્યારે આધુનિકીકરણ બજેટનો 75% હિસ્સો ઘરેલું ઉત્પાદન માટે નિર્ધારિત છે, ત્યારે આ સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનની ગતિ અને અસરકારકતા વાસ્તવિક લશ્કરી ક્ષમતાઓને વધારવા માટે ચાવીરૂપ છે.
સતત રોકાણ અને ભવિષ્ય પર ધ્યાન
સરકાર સંરક્ષણ આધુનિકીકરણ માટે પ્રતિબદ્ધ છે, FY 2026-27 માટે મૂડી બજેટમાં 22% નો વધારો કરવાનું આયોજન છે. આ સતત રોકાણથી સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રને વેગ મળવાની અપેક્ષા છે, જેમાં સ્થાનિક વિકાસ અને નિકાસ પર સતત ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. આધુનિકીકરણની પ્રાથમિકતાઓમાં વ્યૂહાત્મક ફેરફારોમાં નૌકાદળનો વિસ્તાર કરવો અને માનવરહિત સિસ્ટમ્સ (unmanned systems) નો ઉપયોગ વધારવાનો સમાવેશ થાય છે. મુખ્ય પડકાર હજુ પણ ખર્ચને અસરકારક, સમયસર અને ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ અદ્યતન ક્ષમતાઓમાં રૂપાંતરિત કરવાનો છે, જેમાં વૈશ્વિક માંગને સંરક્ષણ ખરીદીની જટિલતાઓ સાથે સંતુલિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.