ભારતનું ડેરી એક્સપોર્ટ સ્વપ્ન: શું 2026 સુધીમાં 'દૂધ જાયન્ટ' થી 'ગ્લોબલ ટ્રેડર' બની શકશે?

દૂધ ઉત્પાદનમાં નિર્વિવાદ વૈશ્વિક અગ્રણી ભારત, લાંબા સમયથી એક મોટા અસંતુલનનો સામનો કરી રહ્યું છે: પુષ્કળ સ્થાનિક પુરવઠો હોવા છતાં, આંતરરાષ્ટ્રીય ડેરી વેપારમાં તેનો હિસ્સો આશ્ચર્યજનક રીતે ઓછો છે. જોકે, નાણાકીય વર્ષ 2025 એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થયું છે, જેમાં ડેરી નિકાસમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે, જે 2026 સુધીમાં આ ક્ષેત્રમાં સંભવિત પરિવર્તનના સંકેત આપે છે. FY25 માં ડેરી નિકાસ $490 મિલિયન સુધી પહોંચી, જે ગયા વર્ષના લગભગ $273 મિલિયનની તુલનામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ છે. જથ્થો (Volumes) પણ વધ્યો, 113,350.4 ટનથી વધુ થયો. આ વૃદ્ધિ આંશિક રીતે નવા બજારોમાં ઉભરતી સફળતાઓને કારણે છે, જેમ કે મોઝેરેલા ચીઝ, જેની નિકાસ FY25 ના પ્રારંભિક મહિનાઓમાં વર્ષ-દર-વર્ષ 1,200% થી વધુ વધી છે. અમૂલ જેવી જાણીતી બ્રાન્ડે પણ મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય રિટેલ ચેઇનમાં તેના ઉત્પાદનોનું વેચાણ શરૂ કર્યું છે, જે વધતી વૈશ્વિક સ્વીકૃતિનો સંકેત આપે છે. જ્યારે ભારત વિશ્વના કુલ દૂધ પુરવઠાનો લગભગ એક ક્વાર્ટર ઉત્પાદન કરે છે, ત્યારે વૈશ્વિક ડેરી નિકાસમાં તેનો હિસ્સો માત્ર 0.25% છે. આ ઓશનિયા જેવા પ્રદેશોથી તદ્દન વિપરીત છે, જે નોંધપાત્ર રીતે ઓછા ઉત્પાદન વોલ્યુમ સાથે મોટો નિકાસ હિસ્સો ધરાવે છે. FY26 માં વૈશ્વિક દૂધ પુરવઠામાં ભારતનો હિસ્સો 32% સુધી પહોંચી શકે છે તેવા અનુમાનો સૂચવે છે કે ઉત્પાદન હવે અવરોધ નથી. આશાસ્પદ નિકાસ આંકડાઓ છતાં, નોંધપાત્ર પડકારો યથાવત છે. ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો ઉત્પાદન ગુણવત્તા, આંતરરાષ્ટ્રીય અનુપાલન ધોરણોનું પાલન, અવિકસિત કોલ્ડ ચેઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મજબૂત વૈશ્વિક બ્રાંડિંગના અભાવને મુખ્ય અવરોધો ગણાવે છે. નિકાસ પોર્ટફોલિયો હજી પણ સાંકડો છે, જેમાં ઘી અને માખણ પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જે વૈવિધ્યકરણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. ભારત માટે સાચી તક કાચા અથવા ઓછા-મૂલ્યના ઉત્પાદનોથી હટીને ઉચ્ચ-મૂલ્ય, પ્રક્રિયા કરેલા ડેરી ઉત્પાદનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં રહેલી છે. આમાં સ્કીમ્ડ મિલ્ક પાવડર (SMP), ચીઝ, વ્હે, મિલ્ક પ્રોટીન અને શિશુ પોષણ માટેના ઘટકોની નિકાસ વિસ્તૃત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ મૂલ્ય-વર્ધિત ઉત્પાદનો વધુ સારા માર્જિન અને મોટી નિકાસ ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે, જે ભારતના અગ્રણી દૂધ ઉત્પાદક તરીકેની સ્થિતિ સાથે સુસંગત છે. સ્થિર નિકાસ વૃદ્ધિ માટે, ફક્ત વોલ્યુમ-આધારિત વિસ્તરણને બદલે ગુણવત્તા-આધારિત ભિન્નતા (differentiation) તરફ વ્યૂહાત્મક ફેરફાર જરૂરી છે. આ માટે એક મજબૂત બ્રાન્ડ ઓળખ બનાવવી, પ્રક્રિયા ક્ષમતાઓ વધારવી અને વૈશ્વિક ધોરણોનું સતત પાલન સુનિશ્ચિત કરવું આવશ્યક છે. કોલ્ડ-ચેઇન લોજિસ્ટિક્સ, ફાર્મ-ટુ-પોર્ટ ટ્રેસેબિલિટી અને લક્ષિત બજાર સંશોધનમાં રોકાણ પણ નિર્ણાયક પગલાં છે. નિષ્ણાતો માને છે કે 2026 ભારત માટે ડેરી ક્ષેત્રમાં એક નિર્ણાયક વર્ષ બની શકે છે, જે તેને પ્રીમિયમ, સ્પર્ધાત્મક અને મૂલ્ય-આધારિત વૈશ્વિક ખેલાડી તરીકે પરિવર્તિત કરી શકે છે. "વ્હાઇટ રેવલ્યુશન 2.0" જેવી પહેલ, જે વિજ્ઞાન-આધારિત પ્રજનન, રોગ નિયંત્રણ અને ડિજિટલ ટ્રેસેબિલિટી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, તે પશ્ચિમ એશિયા, આફ્રિકા અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં નોંધપાત્ર નિકાસની તકો ખોલી શકે છે. આ પરિવર્તનમાં ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણની કમાણીમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવાની, ખેડૂતોની આવકમાં સુધારો કરવાની, ગ્રામીણ રોજગારી સર્જવાની અને એકંદર અર્થતંત્રને મજબૂત કરવાની ક્ષમતા છે. વધુ સ્પર્ધાત્મક ડેરી નિકાસ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક કૃષિ વેપારમાં ભારતનું સ્થાન વધારી શકે છે. અસર રેટિંગ: 8/10. મુશ્કેલ શબ્દોની સમજૂતી: SMP (Skimmed Milk Powder): દૂધ જેમાંથી મોટાભાગનું પાણી અને ચરબી દૂર કરવામાં આવે છે, જેથી એક પાવડર બને છે જેને ફરીથી પાણી સાથે ભેળવી શકાય. UHT (Ultra High Temperature): દૂધને ખૂબ ઊંચા તાપમાને ટૂંકા ગાળા માટે જંતુરહિત કરવાની પ્રક્રિયા, જે તેના શેલ્ફ લાઇફને નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. Lactoferrin: દૂધમાં જોવા મળતું એક પ્રોટીન જેમાં એન્ટિમાઇક્રોબાયલ અને એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણધર્મો હોય છે, જેનો ઉપયોગ કેટલાક સપ્લિમેન્ટ્સ અને શિશુ ફોર્મ્યુલામાં થાય છે. Silage: આથો આવેલો ચારો (જેમ કે ઘાસ અથવા મકાઈ) જે પશુઓના ખોરાક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે, તેને ભેજવાળી સ્થિતિમાં સાચવવામાં આવે છે.