SEBI એ માર્કેટ મૅનિપ્યુલેશન (Market Manipulation) યોજનામાં સામેલ **226 સંસ્થાઓ** પર **7 વર્ષ સુધી**નો પ્રતિબંધ લગાવ્યો છે. આ સ્કીમ દ્વારા 2017 થી 2020 દરમિયાન Mauria Udyog Ltd. સહિત પાંચ શેરોના ભાવ કૃત્રિમ રીતે વધારવામાં આવ્યા હતા અને રોકાણકારોને ખોટા સૂચનો આપીને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.
SEBI નો સપાટો: 226 એન્ટિટી પર માર્કેટ મૅનિપ્યુલેશન બદલ પ્રતિબંધ
સેબી (SEBI) એ 2017 થી 2020 દરમિયાન ચાલેલી એક મોટા માર્કેટ મૅનિપ્યુલેશન કૌભાંડમાં સામેલ 226 સંસ્થાઓ પર કડક કાર્યવાહી કરી છે. આ આદેશ 7 જુલાઈ, 2026 ના રોજ જારી કરવામાં આવ્યો હતો. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પાંચ લિસ્ટેડ કંપનીઓના શેરના ભાવ અને વોલ્યુમ (Volume) માં કૃત્રિમ રીતે વધારો કરવાનો હતો. આ કંપનીઓમાં Mauria Udyog Ltd. (MUL), Vishal Fabrics Ltd. (VFL), 7NR Retail Ltd. (7NR), Darjeeling Ropeway Company Ltd. (DRCL) અને GBL Industries Ltd. (GBL) નો સમાવેશ થાય છે.
કૌભાંડ કેવી રીતે ચાલતું હતું?
SEBI ની તપાસમાં સામે આવ્યું કે આ કૌભાંડમાં 'PV Influencers', 'Collaborators' અને 'Offloaders' જેવા ઘણા જૂથો સામેલ હતા, જેઓ શેરના ભાવ અને વોલ્યુમમાં હેરાફેરી કરતા હતા. ફક્ત Mauria Udyog Ltd. (MUL) ના કિસ્સામાં, આ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ₹143.79 કરોડ નો લાભ મેળવવામાં આવ્યો હતો. મૅનિપ્યુલેશનના સમયગાળા દરમિયાન, MUL ના શેરના ભાવમાં 61.32% નો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો અને ટ્રેડિંગ વોલ્યુમમાં 1638% નો વધારો થયો હતો. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન કંપનીએ સપ્ટેમ્બર 2019 ના ક્વાર્ટરમાં ₹12.65 કરોડનો ચોખ્ખો નુકસાન (Net Loss) નોંધાવ્યો હતો અને આવકમાં 35% નો ઘટાડો થયો હતો.
આ કાર્યવાહી શા માટે મહત્વની છે?
રેગ્યુલેટરની આ કાર્યવાહી માર્કેટમાં ગેરરીતિઓ સામે એક મોટો સંદેશો આપે છે. ખાસ કરીને ઓછી લિક્વિડિટી (Illiquid) ધરાવતા સ્ક્રિપ્સમાં શેરના ભાવ સાથે ચેડા કરતા લોકો માટે આ ગંભીર પરિણામો સૂચવે છે. SEBI એ ફક્ત પ્રતિબંધ જ નથી લગાવ્યો, પરંતુ દંડ અને ગેરકાયદેસર રીતે મેળવેલી રકમ વ્યાજ સાથે પરત કરવાનો પણ આદેશ આપ્યો છે, જે સામેલ પક્ષો પર મોટી નાણાકીય અસર કરશે.
કૌભાંડની પૃષ્ઠભૂમિ
આ યોજના ત્રણ તબક્કામાં ચાલતી હતી: પ્રથમ, સ્ટ્રક્ચર્ડ ટ્રેડિંગ (Structured Trades) દ્વારા ભાવ અને વોલ્યુમ બનાવવામાં આવતા હતા. બીજા, જાણીતા બ્રોકર્સ અને ખોટા બાય રિકમેન્ડેશન (Fake Buy Recommendations) જેવા SMS દ્વારા રિટેલ રોકાણકારોને લલચાવવામાં આવતા હતા. અને અંતે, ફૂલેલા ભાવે અજાણ રિટેલ રોકાણકારોને શેર વેચી દેવામાં આવતા હતા. ભંડોળના આડા ફેરફારને છુપાવવા માટે, તેને અનેક કન્ડ્યુઈટ એન્ટિટી (Conduit Entities) અને ફોરેક્સ કંપનીઓ (Forex Companies) દ્વારા ફેરવવામાં આવતું હતું.
હવે શું બદલાશે?
કુલ 226 સંસ્થાઓ ને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાંથી 4 થી 7 વર્ષ સુધી ડીબાર (Debar) કરવામાં આવી છે. કથિત માસ્ટરમાઈન્ડ હાનીફ શેખ (Hanif Shekh) પર ₹10 કરોડનો દંડ પણ ફટકારવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, આ સંસ્થાઓએ ગેરકાયદેસર રીતે મેળવેલી રકમ પર 12% વાર્ષિક વ્યાજ સાથે પરત કરવી પડશે.
રોકાણકારો માટે જોખમો
આ કેસ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ઓછી લિક્વિડિટીવાળા સ્મોલ-કેપ સ્ટોક્સમાં રોકાણ કરવું ખૂબ જોખમી હોઈ શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તેમાં અસામાન્ય ભાવ અને વોલ્યુમની હિલચાલ જોવા મળે અને તેનું કોઈ મૂળભૂત કારણ ન હોય. રોકાણકારોએ કોઈપણ અનિચ્છનીય રોકાણ સલાહ, ખાસ કરીને ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા મળતી સલાહથી ખૂબ સાવચેત રહેવું જોઈએ.
આગળ શું જોવું?
રોકાણકારોએ SEBI ના આદેશના અમલીકરણ પર નજર રાખવી જોઈએ, જેમાં વસૂલવામાં આવનારી રકમનો પણ સમાવેશ થાય છે. બજાર એ પણ જોશે કે ભવિષ્યમાં મૅનિપ્યુલેશનના નવા કયા પ્રકારો સામે આવે છે અને SEBI ની સર્વેલન્સ સિસ્ટમ (Surveillance Mechanism) કેટલી અસરકારક રહે છે.